Język urzędowy i prawny w ukraińskim

W skrócie

Ukraiński styl urzędowy opiera się na stałych formułach, dokładnych nazwach czynności i wskazywaniu podstawy działania. Konstrukcje takie jak Заяву розглянуто — „Wniosek rozpatrzono” — podkreślają wynik, a zwroty відповідно до — „zgodnie z” — i на підставі — „na podstawie” — określają ramy prawne. Najważniejsze nie jest jednak brzmienie „urzędowo”, lecz jednoznaczne wskazanie, kto ma co zrobić, na jakiej podstawie i w jakim terminie.

Na czym polega ten styl

Na poziomie C2 uczysz się nie tylko rozumieć oficjalne pismo, ale również rozpoznawać różnicę między opisem faktu, nałożeniem obowiązku i udzieleniem uprawnienia. Ten zakres rozwija umiejętności formalnej korespondencji z poziomu C1. Spotkasz go w decyzjach administracyjnych, regulaminach, umowach, wnioskach oraz odpowiedziach urzędu. Po ukraińsku cały ten obszar zwykle nazywa się офіційно-діловий стиль, czyli stylem oficjalno-urzędowym; Урядова Мова to nazwa tego zagadnienia w programie.

Polski czytelnik ma tu przewagę: zna sformułowania „na podstawie powyższego”, „w rozumieniu ustawy” czy „decyzja może zostać zaskarżona”. Podobieństwo bywa jednak mylące. Ukraińskie згідно з wymaga innej formy kolejnego wyrazu niż відповідно до, a polskie „obowiązujący przepis” nie powinno prowadzić do mechanicznego tworzenia ukraińskich form na wzór polskich.

Warto oddzielić dwa cele. Przy czytaniu trzeba sprawnie rozszyfrowywać także ciężkie, wieloczłonowe zdania. Przy pisaniu lepiej wybierać spośród poprawnych konstrukcji te, które są krótsze i czytelniejsze. Duża liczba abstrakcyjnych wyrazów nie świadczy sama w sobie o fachowości dokumentu.

Jak budować wypowiedzi urzędowe

1. Od czynności do jej nazwy

Nominalizacja, czyli przedstawienie czynności jako rzeczownika, pozwala mówić o procedurze jako o nazwanym etapie. Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie. Zamiast „rozpatrzyć” pojawia się więc „rozpatrzenie”.

Czynność i jej nazwa	Po polsku	Zastosowanie
подати заяву → подання заяви	złożyć wniosek → złożenie wniosku	Opis etapu postępowania.
розглянути звернення → розгляд звернення	rozpatrzyć wystąpienie → rozpatrzenie wystąpienia	Nazwa procedury.
видати довідку → видача довідки	wydać zaświadczenie → wydanie zaświadczenia	Nazwa usługi urzędowej.
виконати рішення → виконання рішення	wykonać decyzję → wykonanie decyzji	Określenie obowiązku lub jego realizacji.

Nie wszystkie nazwy czynności tworzy się przez dodanie tej samej końcówki: obok подання występują розгляд i видача. Ucz się całych połączeń, nie samego zakończenia wyrazu.

Po nazwie czynności często stoi dopełniacz, czyli forma odpowiadająca m.in. na pytania „kogo? czego?”. W подання заяви — „złożenie wniosku” — słowo заяви wskazuje, co jest składane. Dalej można dopisać wykonawcę: подання заяви заявником — „złożenie wniosku przez wnioskodawcę”. Заявником ma formę narzędnika, czyli przypadku odpowiadającego zwykle na pytania „kim? czym?”. Przypadek to zmiana formy wyrazu pokazująca jego rolę w zdaniu.

Takie wyrażenia przydają się w nagłówkach i wyliczeniach. W pełnym zdaniu nie trzeba jednak zastępować nimi każdego czasownika, czyli wyrazu oznaczającego czynność lub stan:

• Орган здійснює розгляд заяви. — „Organ dokonuje rozpatrzenia wniosku”.
• Орган розглядає заяву. — „Organ rozpatruje wniosek”.

Obie konstrukcje są zrozumiałe, ale druga jest prostsza. Pierwsza może pasować do opisu procedury, zwłaszcza gdy nazwa розгляд заяви jest ważnym terminem. Nie jest automatycznie bardziej poprawna.

2. Jak wskazać podstawę działania

Stałe połączenia z przyimkami, czyli wyrazami łączącymi inne słowa i pokazującymi ich zależność, są podstawowym narzędziem tego stylu. Warto zapamiętać je razem z wymaganą formą rzeczownika.

Ukraińska formuła	Polski odpowiednik	Budowa i sens
відповідно до закону	zgodnie z ustawą	До łączy się z dopełniaczem: „czego?”.
згідно з наказом	zgodnie z zarządzeniem	З łączy się tu z narzędnikiem: „czym?”.
на підставі договору	na podstawie umowy	Wskazuje podstawę konkretnego działania; po formule jest dopełniacz.
у зв’язку з реорганізацією	w związku z reorganizacją	Wskazuje okoliczność lub przyczynę; po з jest narzędnik.
з метою перевірки	w celu kontroli	Wskazuje cel; nazwa czynności ma formę dopełniacza.
у розумінні статті 5 закону	w rozumieniu art. 5 ustawy	Odsyła do znaczenia przyjętego w danym przepisie.
щодо надання дозволу	w sprawie udzielenia zezwolenia	Щодо wprowadza temat i łączy się z dopełniaczem.

На підставі i у зв’язку з nie są zamienne. Umowa może stanowić podstawę działania, a reorganizacja jego przyczynę. Podobnie у розумінні nie oznacza zwyczajnie „zgodnie z”: sygnalizuje, że słowo lub pojęcie ma znaczenie określone w danym przepisie.

Formuła На підставі вищевикладеного… — „Na podstawie powyższego…” — podsumowuje wcześniejsze uzasadnienie. Nie zastępuje jednak wskazania konkretnej podstawy prawnej, jeśli dokument jej wymaga. Własne pismo można też sformułować czytelniej: З огляду на викладене просимо… — „Mając na uwadze powyższe, prosimy…”.

3. Wynik bez wskazywania wykonawcy: -но i -то

Ukraiński często używa konstrukcji bezosobowych, czyli takich, które nie stawiają wykonawcy w centrum zdania. Szczególnie ważne są nieodmienne formy zakończone na -но i -то:

• Заяву розглянуто. — „Wniosek rozpatrzono”.
• Документи перевірено. — „Dokumenty sprawdzono”.
• Рішення прийнято. — „Decyzję podjęto”.

Dla Polaka to wygodny punkt odniesienia: polskie „sprawdzono” także nie zmienia się zależnie od liczby czy rodzaju sprawdzonych dokumentów. W ukraińskim forma перевірено również pozostaje taka sama.

Rzecz, której dotyczy czynność, występuje tu w bierniku, czyli formie odpowiadającej m.in. na pytania „kogo? co?”. Stąd заяву, a nie заява. Przy wyrazie документи różnica jest mniej widoczna, bo ta sama postać może pełnić więcej niż jedną funkcję.

Jeśli wykonawca jest ważny, najczytelniej wskazać go w zdaniu czynnym, czyli takim, w którym osoba lub instytucja bezpośrednio wykonuje czynność:

• Комісія перевірила документи. — „Komisja sprawdziła dokumenty”.

W dokumentach można spotkać wykonawcę dodanego do konstrukcji na -но, -то w narzędniku. W starannej redakcji często zaleca się jednak zamiast tego zdanie czynne. Nie dopisuj więc mechanicznie ukraińskiego odpowiednika „przez komisję” tylko dlatego, że pojawia się on w polskim wzorze.

4. Stan, możliwość i strona bierna

Strona bierna to konstrukcja, która przedstawia osobę lub rzecz jako podlegającą czynności, a nie wykonującą ją. Ważną rolę pełnią tu imiesłowy, czyli formy utworzone od czasownika, które mogą określać rzecz podobnie jak przymiotnik — wyraz opisujący jej cechę.

Porównaj trzy zdania:

• Рішення ухвалено. — „Decyzję podjęto”: komunikat o wykonanej czynności.
• Рішення є чинним. — „Decyzja jest obowiązująca”: informacja o jej obecnym statusie.
• Рішення може бути оскаржене. — „Decyzja może zostać zaskarżona”: możliwość działania wobec decyzji.

W ostatnim przykładzie оскаржене dostosowuje się do rodzaju i liczby słowa рішення. Takie dopasowanie to zgoda gramatyczna: powiązane wyrazy przyjmują odpowiadające sobie formy. Z innymi rzeczownikami otrzymasz Постанова може бути оскаржена — „Postanowienie może zostać zaskarżone” — oraz Рішення можуть бути оскаржені — „Decyzje mogą zostać zaskarżone”.

Nie należy mylić tej konstrukcji z -но, -то, które się nie odmieniają. Zdanie Рішення підлягає оскарженню — „Decyzja podlega zaskarżeniu” — stanowi z kolei utrwaloną formułę z nazwą czynności. Jej konkretny sens prawny zależy od całego przepisu, nie tylko od gramatyki.

5. Prośba, obowiązek i uprawnienie

W dokumencie czasownik zmienia siłę wypowiedzi. Просимо надати документи — „Prosimy o dostarczenie dokumentów” — jest prośbą, natomiast Заявник зобов’язаний надати документи — „Wnioskodawca jest zobowiązany dostarczyć dokumenty” — stwierdza obowiązek. Заявник має право надати пояснення — „Wnioskodawca ma prawo złożyć wyjaśnienia” — wskazuje uprawnienie.

Po просимо, зобов’язаний i має право często występuje bezokolicznik, czyli podstawowa forma czasownika, odpowiadająca polskiemu „zrobić”, „złożyć”: надати, подати, повідомити. Wniosek jednej osoby zwykle zaczyna się od Прошу… — „Proszę…”, a pismo instytucji może używać Просимо… — „Prosimy…”. Nie trzeba zastępować tych form bardziej skomplikowanym wyrażeniem.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują różne funkcje dokumentu, nie jeden obowiązujący wzór pisma. Przykładowe terminy i numery przepisów służą wyłącznie nauce języka.

Po ukraińsku	Po polsku	Na co zwrócić uwagę
На підставі вищевикладеного просимо переглянути рішення.	Na podstawie powyższego prosimy o ponowne rozpatrzenie decyzji.	Podsumowanie uzasadnienia i sformułowanie prośby.
Просимо цим видати довідку про місце проживання.	Niniejszym prosimy o wydanie zaświadczenia o miejscu zamieszkania.	Formuła mocno urzędowa; zazwyczaj wystarczy samo „prosimy”.
Термін «заявник» уживається у розумінні статті 5 закону.	Termin „wnioskodawca” jest używany w rozumieniu art. 5 ustawy.	Odesłanie do określonego znaczenia prawnego.
Рішення може бути оскаржене.	Decyzja może zostać zaskarżona.	Możliwość, nie nakaz wniesienia skargi.
Відповідно до умов договору оплату здійснюють після прийняття робіт.	Zgodnie z warunkami umowy zapłata następuje po przyjęciu prac.	Podstawa określająca kolejność czynności.
Згідно з наказом керівника створено робочу групу.	Zgodnie z zarządzeniem kierownika utworzono grupę roboczą.	Narzędnik po formule i wynik wyrażony przez formę na -но.
Заяву розглянуто, про результат повідомлено заявника.	Wniosek rozpatrzono, a o wyniku powiadomiono wnioskodawcę.	Dwie zakończone czynności bez wskazywania wykonawcy.
До заяви додаються копії документів.	Do wniosku dołącza się kopie dokumentów.	Typowy opis załączników.
Прошу надати письмову відповідь на моє звернення.	Proszę o pisemną odpowiedź na moje wystąpienie.	Naturalna prośba w piśmie osoby prywatnej.
Заявник зобов’язаний повідомити про зміну адреси.	Wnioskodawca jest zobowiązany powiadomić o zmianie adresu.	Wyraźny obowiązek.
Заявник має право ознайомитися з матеріалами справи.	Wnioskodawca ma prawo zapoznać się z aktami sprawy.	Uprawnienie do określonej czynności.
У разі неподання документів розгляд заяви буде відкладено.	W razie niezłożenia dokumentów rozpatrzenie wniosku zostanie odroczone.	Warunek oraz jego skutek.
Документи необхідно подати протягом п’яти робочих днів.	Dokumenty należy złożyć w ciągu pięciu dni roboczych.	Okres na wykonanie czynności; początek biegu trzeba ustalić z kontekstu.
Контроль за виконанням цього наказу покласти на заступника директора.	Nadzór nad wykonaniem tego zarządzenia powierzyć zastępcy dyrektora.	Bezokolicznik jako polecenie w części rozstrzygającej.

Najczęstsze błędy

1. Łączenie dwóch formuł w jedną

• Niepoprawnie: згідно до закону.
• Poprawnie: згідно із законом — „zgodnie z ustawą” — albo відповідно до закону — również „zgodnie z ustawą”.
• Dlaczego: uczymy się całych konstrukcji: згідно з i відповідно до. Warianty з, із, зі dobiera się dla płynności wymowy; nie zmieniają wymaganej formy rzeczownika.

2. Traktowanie formy na -но jak odmiennego określenia

• Niepoprawnie: Заява розглянуто.
• Poprawnie: Заяву розглянуто. — „Wniosek rozpatrzono”.
• Dlaczego: konstrukcja wymaga wskazania tego, co rozpatrzono, w bierniku. Jeśli wybierzesz Заява розглянута — „Wniosek jest rozpatrzony” — budujesz inne zdanie, z formą dopasowaną do słowa заява. Nie mieszaj tych dwóch wzorów.

3. Błędna zgoda w stronie biernej

• Niepoprawnie: Постанова може бути оскаржене.
• Poprawnie: Постанова може бути оскаржена. — „Postanowienie może zostać zaskarżone”.
• Dlaczego: постанова ma rodzaj żeński, dlatego potrzebuje formy оскаржена, choć polskie „postanowienie” ma rodzaj nijaki. Dopasowuj formę do wyrazu ukraińskiego, nie do jego polskiego tłumaczenia.

4. Kalkowanie polskiego „obowiązujący”

• Niezalecane w tym znaczeniu: діючий закон.
• Lepiej: чинний закон — „obowiązująca ustawa”.
• Dlaczego: w starannym języku prawnym status obowiązywania określa чинний. Nie oznacza to, że każda forma związana z діяти jest błędna. Chodzi o dobór właściwego określenia w tym konkretnym połączeniu.

5. Mylenie uprawnienia z obowiązkiem

• Niepoprawnie, gdy chodzi o obowiązek: Заявник має право подати документи до визначеної дати.
• Poprawnie dla takiego sensu: Заявник зобов’язаний подати документи до визначеної дати. — „Wnioskodawca jest zobowiązany złożyć dokumenty do wskazanej daty”.
• Dlaczego: pierwsze zdanie oznacza „ma prawo”, a więc jest gramatycznie poprawne, lecz przekazuje inną treść. W piśmie urzędowym błędny dobór znaczenia może mieć większe konsekwencje niż błędna końcówka.

Uwagi o użyciu i redagowaniu dokumentów

Forma dokumentu pomaga czytelnikowi

Wniosek, czyli заява, często zawiera oznaczenie adresata, dane wnioskodawcy, nazwę dokumentu, treść prośby, ewentualne uzasadnienie, załączniki, datę i podpis. Jest to orientacyjny porządek, nie uniwersalny wzór prawny. Jeśli urząd udostępnia formularz, jego wymagania mają pierwszeństwo.

W polu adresata mogą wystąpić formy celownika, czyli przypadku wskazującego, komu coś jest kierowane: Директору установи — „Dyrektorowi instytucji”. Dane nadawcy bywają wprowadzane przez від, po którym stosuje się dopełniacz: від заявника — „od wnioskodawcy”. To inne zadanie niż powitanie w liście: Шановний пане директоре! — „Szanowny Panie Dyrektorze!”. Пане директоре jest wołaczem, czyli formą bezpośredniego zwracania się do kogoś.

Treść warto podzielić na trzy pytania: o co prosisz, dlaczego i co załączasz. Przykładowa krótka prośba może wyglądać tak:

Прошу видати довідку про місце проживання. Довідка потрібна для подання до навчального закладу. До заяви додаю копію документа, що посвідчує особу.

„Proszę o wydanie zaświadczenia o miejscu zamieszkania. Zaświadczenie jest potrzebne do przedłożenia w placówce oświatowej. Do wniosku dołączam kopię dokumentu tożsamości”.

Przykład pokazuje układ informacji, a nie rzeczywiste wymagania dotyczące wydawania zaświadczeń. Nazwę dokumentu, cel i załączniki trzeba dostosować do konkretnej procedury.

Nie każda formuła jest potrzebna

Цим повідомляємо… — „Niniejszym informujemy…” — pasuje do oficjalnego zawiadomienia. Przy prośbie Просимо цим видати… — „Niniejszym prosimy o wydanie…” — brzmi ciężej; bez szczególnej potrzeby wystarczy Просимо видати… — „Prosimy o wydanie…”. Rozpoznawanie formuły nie oznacza, że należy jej używać w każdym piśmie.

Podobnie вищевикладене — „to, co przedstawiono powyżej” — ma sens dopiero wtedy, gdy wcześniej naprawdę zamieszczono uzasadnienie. Samo słowo nie dodaje wiarygodności krótkiej prośbie.

Nazwy nie zawsze mają jeden polski odpowiednik

Заява może być wnioskiem, podaniem albo oświadczeniem, zależnie od funkcji. Звернення to szersze „wystąpienie” lub „zwrócenie się do organu”; nie każde wystąpienie jest skargą. Скарга oznacza skargę, a клопотання zwykle wniosek lub prośbę o konkretną czynność w postępowaniu. Nie wybieraj tłumaczenia wyłącznie na podstawie podobieństwa do polskiego słowa. Sprawdź, czego autor dokumentu żąda i w jakiej procedurze.

Głębiej: precyzja zamiast urzędowego nadmiaru

Definicje i granice zakresu

Dokument może sam określić znaczenie używanego terminu: У цьому Порядку термін «заявник» означає особу, яка подає заяву. — „W niniejszym regulaminie termin «wnioskodawca» oznacza osobę składającą wniosek”. W takim zdaniu означає nie opisuje codziennego użycia słowa, lecz wprowadza definicję na potrzeby dokumentu.

Ważne są też drobne słowa: виключно — „wyłącznie”, зокрема — „w szczególności”, крім — „z wyjątkiem”. Зокрема zwykle zapowiada przykłady, a nie zamkniętą listę. Zdanie Подати документи можуть виключно уповноважені особи — „Dokumenty mogą złożyć wyłącznie osoby upoważnione” — wyklucza pozostałych. Usunięcie виключно może zmienić zakres wypowiedzi.

Warunek, wyjątek i termin

У разі — „w razie” — wskazuje sytuację uruchamiającą skutek. Якщо інше не передбачено законом — „jeżeli ustawa nie stanowi inaczej” — ogranicza ogólną zasadę. W długim zdaniu warto najpierw znaleźć zasadę, potem warunek, a na końcu wyjątek. Nie pomijaj ostatniego fragmentu tylko dlatego, że brzmi jak rutynowa formuła.

Terminy wymagają osobnej uwagi:

• протягом десяти днів — „w ciągu dziesięciu dni”: długość okresu;
• з дня отримання повідомлення — „od dnia otrzymania zawiadomienia”: zdarzenie, z którym powiązano początek okresu;
• не пізніше 15 травня — „nie później niż 15 maja”: data graniczna.

Językowe rozumienie wyrażenia nie wystarcza do rozstrzygnięcia sposobu liczenia terminu. Dni robocze, dni kalendarzowe, początek biegu i przesunięcie końca okresu mogą wynikać z odrębnych przepisów. Nie dopisuj tych zasad do tłumaczenia, jeśli nie występują w źródle.

Polecenie w części rozstrzygającej

W zarządzeniach spotkasz nagłówek НАКАЗУЮ: — „ZARZĄDZAM:” — i następujące po nim bezokoliczniki: затвердити — „zatwierdzić”, призначити — „powołać” lub „wyznaczyć”, забезпечити — „zapewnić”. To nie są niedokończone prośby. Układ dokumentu nadaje im funkcję polecenia.

Porównaj Прошу затвердити план — „Proszę o zatwierdzenie planu” — z Затвердити план — „Zatwierdzić plan” — pod nagłówkiem zarządzenia. Forma czasownika jest ta sama, ale autor wypowiedzi występuje w innej roli. Własnego podania nie należy pisać jak rozstrzygnięcia organu.

Rozplątywanie łańcuchów rzeczowników

Wyrażenie порядок здійснення контролю за виконанням рішення — „tryb sprawowania kontroli nad wykonaniem decyzji” — jest poprawne, ale trudne w szybkim czytaniu. Głównym słowem jest порядок — „tryb”. Dalej ustalamy kolejno: tryb czego? sprawowania kontroli; kontroli nad czym? wykonaniem; wykonaniem czego? decyzji.

Przy nauce możesz przełożyć to na prostsze pytanie: Як контролюють виконання рішення? — „Jak kontroluje się wykonanie decyzji?”. Nie zawsze wolno jednak zastąpić taką parafrazą oficjalny tytuł przepisu. Rozróżniaj wyjaśnienie sensu od zmiany ustalonej nazwy. Własny tekst warto upraszczać tam, gdzie nie narusza to terminów ani odpowiedzialności poszczególnych osób.

Jak ćwiczyć

1. Zapisuj formuły razem z końcówkami. Ułóż po dwa zdania z відповідно до, згідно з i на підставі. Podkreśl rzeczownik po każdej formule i sprawdź jego przypadek. Tłumaczenie „zgodnie z” nie wystarczy do zapamiętania ukraińskiej budowy.
2. Przerabiaj ten sam fakt na trzy sposoby. Zacznij od Комісія розглянула заяву — „Komisja rozpatrzyła wniosek”. Następnie utwórz Заяву розглянуто — „Wniosek rozpatrzono” — oraz Розгляд заяви завершено — „Rozpatrywanie wniosku zakończono”. Zanotuj, gdzie znika wykonawca i co staje się najważniejszą informacją.
3. Czytaj dokument z trzema oznaczeniami. Zaznacz osobno podstawę działania, obowiązek lub uprawnienie oraz termin. Potem napisz krótkie streszczenie po polsku i prostą wersję po ukraińsku. Sprawdź, czy nie zamieniłeś „może” na „musi”, nie zgubiłeś wyjątku i nie dopisałeś nieobecnego terminu.

Powiązane zagadnienia

• Podstawa: Język formalny i oficjalny — zasady uprzejmej korespondencji i neutralnego, oficjalnego tonu, na których opiera się redagowanie dokumentów administracyjnych.