Lehçede sıfat-fiiller ve zarf-fiiller

Kısaca

Lehçedeki imiesłowy, fiilden türeyip bir adı niteleyen veya başka bir eyleme eşlik eden fiilimsi biçimleridir. Piszący “yazan”, przeczytany “okunmuş”; czytając “okurken”, przeczytawszy ise “okuduktan sonra” anlamını verir. Adı niteleyen biçimler o adla uyum sağlar; zarf-fiiller değişmez ve temel kullanımda ana cümledeki eylemle aynı özneyi paylaşır.

Genel bakış

Türkçede “mektup yazan kişi”, “okunmuş kitap”, “okurken” ve “okuduktan sonra” diyerek ayrı bir cümle kurmadan çok şey anlatırız. Lehçede de benzer bir kısaltma mümkündür. Sıfat-fiil (fiilden türeyip bir varlığın özelliğini anlatan sözcük) bir kişinin ya da nesnenin ne yaptığını veya ona ne yapıldığını belirtir. Zarf-fiil (başka bir eylemin zamanını, koşulunu ya da yapılışını anlatan fiil biçimi) ise iki eylem arasında bağ kurar.

Bu konu B2 düzeyinde özellikle yazılı metinleri rahat okumak ve tekrarları azaltmak için önem kazanır. Haberlerde osoby pracujące “çalışan kişiler”, bir ürün açıklamasında zamknięte opakowanie “kapalı ambalaj”, bir anlatıda wracając do domu “eve dönerken” gibi ifadelerle karşılaşırsınız. Her biçimi hemen üretmek zorunda değilsiniz: önce sık geçen sıfat-fiilleri ve -ąc biçimini tanımak, ardından daha yazılı bir anlatıma özgü önceki eylem biçimlerine geçmek yararlıdır.

Türkçe bilenler için anlam ilişkisi çoğu zaman tanıdıktır; asıl yeni taraf çekimdir. Türkçede “yazan kadın” ve “yazan erkek” ifadelerindeki “yazan” aynı kalır. Lehçede ise sözcük, nitelediği adın cinsiyetine, tekil veya çoğul oluşuna ve cümledeki görevine göre değişir. Ayrıca biçimi seçerken eylemin devam eden bir süreç mi, tamamlanmış bir bütün mü olarak sunulduğunu da düşünmek gerekir.

Nasıl kurulur ve nasıl çalışır?

Önce iki ayrımı belirleyin

İlk soru, biçimin bir adı mı nitelediği, yoksa ana eyleme mi bağlandığıdır. İkinci soru fiilin görünüşüdür: bu, eylemin süreç veya alışkanlık olarak mı, tamamlanmış bir bütün olarak mı ele alındığını gösterir. Lehçede czytać “okumak” süreç görünüşünde, przeczytać “okuyup bitirmek” ise tamamlanmışlık görünüşündedir. Bu ayrım yalnızca zamanla ilgili değildir; aynı geçmiş zamanda hem süreç hem tamamlanmışlık anlatılabilir.

Aşağıdaki harita biçimlerin temel işlevlerini gösterir. Lehçe adlandırmaları, bir sözlükte veya dil bilgisi kitabında karşılaşabileceğiniz terimlerdir.

Lehçe biçim ve adı	Türkçe karşılığı	Temel özellik
piszący — imiesłów przymiotnikowy czynny	yazan	Eylemi yapan varlığı niteler; süreç görünüşündeki fiilden kurulur.
przeczytany — imiesłów przymiotnikowy bierny	okunmuş	Eylemden etkilenen varlığı niteler; süreç veya tamamlanmışlık görünüşündeki uygun fiillerden kurulabilir.
czytając — imiesłów przysłówkowy współczesny	okurken	Ana eylemle aynı zaman dilimindeki eylemi belirtir; süreç görünüşündeki fiilden kurulur.
przeczytawszy — imiesłów przysłówkowy uprzedni	okuyup bitirdikten sonra	Ana eylemden önce tamamlanan eylemi belirtir; tamamlanmışlık görünüşündeki fiilden kurulur.
zmarły, zwiędły	ölmüş, solmuş	Geçmiş bir olayın sonucunu anlatan, sıfatlaşmış biçimlerdir; her fiilden serbestçe kurulmaz.

1. Etken sıfat-fiil: -ący, -ąca, -ące

Etken demek, nitelediğiniz varlığın işi yapan taraf olması demektir. Mężczyzna piszący list ifadesinde mektubu yazan kişi erkektir. Temel anlam “mektup yazan erkek”tir.

Biçimi kurmak için çoğunlukla fiilin şimdiki zaman üçüncü çoğul kişi biçimini, yani “onlar” biçimini kullanırsınız. Sonundaki -ą yerine -ący getirirsiniz. Burada sözlüklerde verilen mastar (fiilin kişi ve zaman belirtmeyen adı) tek başına yeterli olmayabilir; şimdiki zaman gövdesini de bilmek gerekir.

Mastar	“Onlar” biçimi	Erkek tekil sıfat-fiil	Türkçe anlamı
pisać	piszą	piszący	yazan
czytać	czytają	czytający	okuyan
pracować	pracują	pracujący	çalışan
robić	robią	robiący	yapan
iść	idą	idący	yürüyen, gitmekte olan
być	są	będący	olan

Być → będący özel bir biçimdir; są üzerine mekanik olarak ek getirmeyin. Ayrıca tamamlanmışlık görünüşündeki bir fiilin “onlar” biçimini görüp aynı işlemi uygulamayın. Örneğin przeczytają “okuyup bitirecekler” demektir; bundan standart bir etken -ący sıfat-fiili türetilmez. Bu işlev için czytający kullanılır.

Etken sıfat-fiil yalnızca “şu anda yapmakta olan” anlamına gelmez. Osoby pracujące w nocy “gece çalışan kişiler” ifadesi düzenli bir çalışma biçimini de anlatabilir. Zaman ilişkisi bağlama göre belirlenir:

• Widziałem kobietę czytającą gazetę. — Gazete okuyan bir kadın gördüm.
• Widzę kobietę czytającą gazetę. — Gazete okuyan bir kadın görüyorum.

İlk örnekte okuma geçmişteki görme anına, ikinci örnekte şimdiki görme anına eşlik eder. -ący biçimi tek başına bütün cümleyi şimdiki zamana taşımaz.

2. Sıfat-fiil uyumu: yalnızca son eki tanımak yetmez

Lehçede dil bilgisel cinsiyet (adların erkek, dişi veya nötr sınıfa ayrılması), sayı ve hâl (adın cümledeki görevini gösteren çekim) sıfat-fiilin sonunu etkiler. Bu biçimler sıradan sıfatlar gibi çekilir. Aşağıda yalın hâldeki, yani adın temel biçimiyle kullanılan örnekler yer alır.

Uyum türü	Lehçe	Türkçe
Erkek tekil	piszący student	yazan erkek öğrenci
Dişi tekil	pisząca studentka	yazan kadın öğrenci
Nötr tekil	piszące dziecko	yazan çocuk
Erkek kişi içeren çoğul	piszący studenci	yazan öğrenciler
Diğer çoğul	piszące studentki	yazan kadın öğrenciler
Diğer çoğul	piszące dzieci	yazan çocuklar

Türkçedeki “çocuk” sözcüğü cinsiyet belirtmez; Lehçedeki dziecko ise dil bilgisel olarak nötrdür. Gerçek hayattaki cinsiyet ile dil bilgisel cinsiyeti birbirine karıştırmayın.

Cümlede görev değişince son da değişir. Özne eylemi yapan veya cümlenin hakkında bilgi verdiği varlıktır; doğrudan nesne ise fiilin doğrudan etkilediği kişi ya da şeydir. “Kimi görüyorum?” sorusunun cevabı nesnedir. “Kiminle konuşuyorum?” gibi başka ilişkiler de farklı hâller gerektirir.

Lehçe	Türkçe	Açıklama
Kobieta czytająca gazetę siedzi przy oknie.	Gazete okuyan kadın pencerenin yanında oturuyor.	Kadın özne; sıfat-fiil dişi tekil yalın hâldedir.
Widzę kobietę czytającą gazetę.	Gazete okuyan kadını görüyorum.	Kadın doğrudan nesne; sıfat-fiil belirtme hâlindedir.
Rozmawiam z kobietą czytającą gazetę.	Gazete okuyan kadınla konuşuyorum.	“İle” ilişkisi araç hâlini gerektirir.

Burada gazetę değişmez, çünkü her örnekte “okumak” eyleminin nesnesidir. Sıfat-fiil, kendisine bağlı nesnenin değil, nitelediği adın çekimine uyar. Bu ayrımı uzun ifadelerde özellikle kontrol edin.

3. Edilgen sıfat-fiil: -ny, -ony, -ty

Edilgen biçimde, anlatılan varlık işi yapan değil, yapılan işten etkilenen taraftır. Przeczytana książka “okunmuş kitap”tır; okuyan kitabın kendisi değildir. Bu biçimler çoğunlukla geçişli fiillerden, yani doğrudan nesne alabilen fiillerden kurulur. “Mektubu yazmak” veya “kapıyı kapatmak” buna örnektir.

Tek bir eki bütün mastarlara eklemek güvenilir bir yöntem değildir. Yaygın kalıpları öğrenmek ve yeni bir fiilin biçimini sözlükten kontrol etmek daha sağlıklıdır.

Mastar	Erkek tekil edilgen sıfat-fiil	Türkçe anlamı
pisać	pisany	yazılan
napisać	napisany	yazılmış
przeczytać	przeczytany	okunup bitirilmiş
zrobić	zrobiony	yapılmış
otworzyć	otwarty	açılmış, açık
zamknąć	zamknięty	kapatılmış, kapalı
umyć	umyty	yıkanmış
wziąć	wzięty	alınmış

Edilgen sıfat-fiiller de cinsiyet, sayı ve hâle göre çekilir: przeczytany list “okunmuş mektup”, przeczytana książka “okunmuş kitap”, przeczytane zdanie “okunmuş cümle”. Çoğulda przeczytane książki “okunmuş kitaplar” denir. Erkek kişilerden oluşan çoğulda gövde değişiklikleri de olabilir: zaproszony gość → zaproszeni goście “davet edilmiş misafir → davet edilmiş misafirler”.

Bu türü yalnızca “geçmiş zaman” diye düşünmeyin. Czytana książka “okunan kitap” diyerek okuma sürecini, przeczytana książka ise kitabın bitirilmiş olduğunu öne çıkarabilir. Zamanı bütün yapı belirler: Książka będzie przeczytana do jutra “Kitap yarına kadar okunmuş olacak” cümlesi geleceği anlatır.

4. -ły biçimleri: sonuç bildiren sıfatlar

Zmarły “ölmüş”, zwiędły “solmuş” ve posiwiały “saçları ağarmış” gibi biçimler geçmiş bir değişimin sonucunu anlatır. Bunlara kimi kaynaklarda geçmiş etken sıfat-fiiller denir. Günümüz Lehçesinde bunları her fiile uygulanabilen düzenli bir sıfat-fiil kalıbı olarak değil, fiilden türemiş sıfatlar olarak öğrenmek daha uygundur.

• Zwiędłe kwiaty stały na stole. — Solmuş çiçekler masanın üzerindeydi.
• Posiwiały mężczyzna otworzył drzwi. — Saçları ağarmış bir adam kapıyı açtı.

Türkçedeki “mektubu yazmış kişi” ifadesini, pisać fiiline -ły getirerek aktaramazsınız. Bunun doğal karşılığı osoba, która napisała list “mektubu yazmış olan kişi”dir. Buradaki napisała, bağımsız bir geçmiş zaman fiilidir; adı niteleyen bir -ły sıfatı değildir. Benzer yazılış, aynı dil bilgisi görevi demek değildir.

5. Aynı zamandaki eylem: -ąc

Süreç görünüşündeki fiilin “onlar” biçimindeki -ą sonuna c eklenir: czytają → czytając, piszą → pisząc, idą → idąc. Być fiilinde özel biçim będąc kullanılır.

Bu zarf-fiil değişmez. Erkek, kadın, tekil veya çoğul özneye göre yeni bir son almaz. Örneğin Czytając, usnąłem “Okurken uyuyakaldım” diyen erkektir; Czytając, usnęłam aynı şeyi söyleyen kadındır. Cinsiyet farkı ana fiildedir; czytając aynı kalır.

İki eylemin aynı zaman diliminde gerçekleşmesi gerekir; başlangıç ve bitişlerinin tamamen örtüşmesi gerekmez. Okumaya daha önce başlamış olabilirsiniz; önemli olan uyuyakalma anında okumakta olmanızdır.

Ortak özne kuralı da temel koşuldur. Wracając do domu, kupiłem chleb “Eve dönerken ekmek aldım” cümlesinde hem dönen hem alan kişi “ben”dir. Türkçedeki “Ben okurken telefon çaldı” gibi bir cümlede ise iki farklı özne vardır. Bunu Lehçeye -ąc ile aktarmak yerine Kiedy czytałem, zadzwonił telefon deyin.

6. Daha önce tamamlanan eylem: -wszy ve -łszy

Bu biçimler tamamlanmışlık görünüşündeki fiillerden kurulur. Anlamları çoğunlukla “... yaptıktan sonra”dır. Hareket noktası fiilin erkek tekil geçmiş zaman biçimidir:

• -ł öncesinde ünlü varsa, -ł yerine -wszy gelir: przeczytał → przeczytawszy, napisał → napisawszy, zrobił → zrobiwszy.
• -ł öncesinde ünsüz varsa, -ł korunur ve ardından -szy gelir: zjadł → zjadłszy, wyszedł → wyszedłszy.

Bu biçimler de çekilmez ve ana eylemle aynı özneyi paylaşır. Przeczytawszy list, odpowiedział “Mektubu okuduktan sonra cevap verdi” cümlesinde aynı kişi önce mektubu okuyup bitirir, sonra cevap verir. Biçim yalnızca geçmiş zamanlı ana cümlelerde kullanılmaz: Przeczytawszy instrukcję, będziesz wiedzieć, co zrobić “Talimatı okuduktan sonra ne yapacağını bileceksin” mümkündür. Anlatılan öncelik, konuşma anına değil ana eyleme göredir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örnekler, işi yapan varlık ile işten etkilenen varlığı ve eşzamanlı eylem ile önceki eylemi karşılaştırır. Önce Türkçe anlamına bakın, sonra Lehçe biçimin hangi ilişkiyi kodladığını bulun.

Lehçe	Türkçe	Not
Mężczyzna piszący list siedzi przy oknie.	Mektup yazan adam pencerenin yanında oturuyor.	Adam mektubu yazan taraftır.
Szukam osoby mówiącej po turecku.	Türkçe konuşan birini arıyorum.	Sıfat-fiil, nitelediği adın hâline uyar.
Dzieci czekające na autobus rozmawiały.	Otobüs bekleyen çocuklar konuşuyordu.	Çoğul uyum; bekleme geçmişteki konuşmaya eşlik eder.
Przeczytana książka leży na półce.	Okunmuş kitap rafta duruyor.	Kitap okuma eyleminden etkilenen taraftır.
To list napisany przez moją siostrę.	Bu, kız kardeşimin yazdığı bir mektup.	İşi yapan kişi ayrıca belirtilmiştir.
Położyłem umyte warzywa na stole.	Yıkanmış sebzeleri masaya koydum.	Edilgen sıfat-fiil çoğul nesneye uyar.
Zamknięte drzwi uniemożliwiły nam wejście.	Kapalı kapı içeri girmemizi engelledi.	Lehçede “kapı” sözcüğü çoğul biçimlidir.
Wyrzuciłam zwiędłe kwiaty.	Solmuş çiçekleri attım.	Geçmiş değişimin sonucunu anlatan sıfat.
Czytając, usnąłem.	Okurken uyuyakaldım.	İki eylemin öznesi aynıdır.
Idąc do pracy, słucham podcastu.	İşe yürürken bir sesli yayın dinliyorum.	Düzenli bir eşzamanlılık anlatılır.
Anna, przygotowując obiad, rozmawiała z mamą.	Anna yemek hazırlarken annesiyle konuşuyordu.	Araya giren zarf-fiil grubu iki virgülle ayrılmıştır.
Nie znając adresu, zadzwoniłem do kolegi.	Adresi bilmediğim için arkadaşıma telefon ettim.	Eşzamanlı durum, sebep olarak yorumlanır.
Przeczytawszy list, odpowiedział.	Mektubu okuduktan sonra cevap verdi.	Okuma, cevap verme eyleminden önce tamamlanır.
Zjadłszy śniadanie, wyszła z domu.	Kahvaltı yaptıktan sonra evden çıktı.	Önceki eylem; biçim kadın özneyle de değişmez.
Wyszedłszy z biura, wyłączył telefon.	Bürodan çıktıktan sonra telefonunu kapattı.	Ünsüz sonrası kullanılan önceki eylem biçimi.

Sık yapılan hatalar

1. Sıfat-fiili değişmez sanmak

• Yanlış: Widzę kobietę czytający gazetę.
• Doğru: Widzę kobietę czytającą gazetę. — Gazete okuyan kadını görüyorum.
• Neden: Türkçede “okuyan” değişmez; Lehçede ise kobietę dişi tekil belirtme hâlindedir. Sıfat-fiil de buna uymalıdır.

2. Zarf-fiile sıfat sonu eklemek

• Yanlış: Czytająca książkę, zasnęłam. — “Kitap okurken uyuyakaldım” anlamında.
• Doğru: Czytając książkę, zasnęłam. — Kitap okurken uyuyakaldım.
• Neden: Burada bir adı nitelemiyorsunuz; okuma ile uyuyakalma arasında bağ kuruyorsunuz. Bu nedenle değişmeyen -ąc gerekir. Czytająca ise “okuyan” anlamında dişi tekil sıfat-fiildir.

3. İki farklı özneyi -ąc ile birleştirmek

• Yanlış: Czytając książkę, zadzwonił telefon.
• Doğru: Kiedy czytałem książkę, zadzwonił telefon. — Ben kitap okurken telefon çaldı.
• Neden: Hatalı yapıda telefon sanki kitap okuyormuş gibi bir ilişki doğar. Okuyan kişi ile çalan telefon aynı özne değildir; zaman bildiren tam bir cümle gerekir.

4. Eşzamanlılık ile önce bitirmeyi karıştırmak

• Yanlış: Przeczytając list, odpowiedział.
• Doğru: Przeczytawszy list, odpowiedział. — Mektubu okuduktan sonra cevap verdi.
• Neden: Przeczytać tamamlanmışlık görünüşündedir; standart -ąc zarf-fiili bu fiilden kurulmaz. “Okurken cevap verdi” demek istiyorsanız Czytając list, odpowiedział kullanılır; bu kez eylemler aynı zaman dilimindedir.

5. Her geçmiş eylem için -ły sıfatı üretmek

• Yanlış: Student napisały list wyszedł.
• Doğru: Student, który napisał list, wyszedł. — Mektubu yazan öğrenci dışarı çıktı.
• Neden: Zmarły gibi sıfatların bulunması, bütün fiillerin aynı kalıpla sıfat yapılabildiği anlamına gelmez. Geçmişte tamamlanmış etken eylemi anlatmak için burada “... olan” anlamındaki tam bir yan cümle kullanılır.

6. Zarf-fiil grubunun virgülünü unutmak

• Yanlış: Wracając do domu kupiłem chleb.
• Doğru: Wracając do domu, kupiłem chleb. — Eve dönerken ekmek aldım.
• Neden: -ąc, -wszy ve -łszy içeren zarf-fiil grupları ana cümleden virgülle ayrılır. Tek sözcük olduğunda da kural geçerlidir: Czytając, usnąłem. — Okurken uyuyakaldım.

Kullanım notları

Konuşma dili ile yazı dili aynı ağırlığı vermez

Etken ve edilgen sıfat-fiiller hem konuşmada hem yazıda sık görülür. Gotowane ziemniaki “haşlanmış patates”, zamknięty sklep “kapalı dükkân”, osoby palące “sigara içen kişiler” gibi ifadeler gündeliktir. -ąc de anlatılarda ve kısa açıklamalarda kullanılabilir; ancak özne ilişkisi karmaşıksa tam cümle kurmak çoğu zaman daha anlaşılırdır.

-wszy/-łszy biçimleri ise belirgin biçimde yazı diline, özellikle anlatıya ve resmî anlatıma yakındır. Günlük konuşmada Przeczytawszy list, odpowiedział yerine Przeczytał list i odpowiedział “Mektubu okudu ve cevap verdi” demek daha olağandır. Bir başka seçenek Po przeczytaniu listu odpowiedział “Mektubu okuduktan sonra cevap verdi”dir. Bu son yapıda eylem, ad gibi kullanılan bir biçime dönüşür; onunla kurulan bütün yapılar zarf-fiilin ortak özne kuralına otomatik olarak tabi değildir.

Sözcük sırası ve virgül

Türkçede “kapının önünde bekleyen adam” derken niteleyici bölüm addan önce gelir. Lehçede uzun bir sıfat-fiil grubu sıkça addan sonra yer alır: mężczyzna czekający przed drzwiami aynı anlama gelir. Kısa, yerleşik nitelemeler ise addan önce bulunabilir: zamknięte drzwi “kapalı kapı”. Türkçedeki sırayı her ifadeye aynen taşımak gereksiz yere ağır bir anlatıma yol açabilir.

Sıfat-fiil grubunu, zarf-fiil grubu gibi otomatik olarak virgülle ayırmayın. Osoby czekające na wynik prosimy o cierpliwość “Sonucu bekleyen kişilerden sabırlı olmalarını rica ediyoruz” cümlesinde grup hangi kişilerin kastedildiğini belirler. Ek bir açıklama olarak araya giren grup ise virgülle ayrılabilir: Anna, zmęczona długą podróżą, poszła spać “Uzun yolculuktan yorgun düşen Anna uyumaya gitti”. Virgül, sıfatın varlığına değil grubun cümledeki işlevine bağlıdır.

İleri kullanım ve ince ayrımlar

Edilgen sıfat-fiil: durum mu, süreç mi?

Edilgen sıfat-fiil być “olmak” veya zostać “bir duruma gelmek” ile birleşerek edilgen cümle kurabilir. Süreç görünüşü, tamamlanmışlık görünüşü ve yardımcı fiil birlikte yorumlanır:

Lehçe	Türkçe	Öne çıkan anlam
Drzwi są zamknięte.	Kapı kapalı.	Şu anki durum
Drzwi są zamykane o ósmej.	Kapı saat sekizde kapatılıyor.	Düzenli işlem veya bağlama göre süren işlem
Drzwi zostały zamknięte o ósmej.	Kapı saat sekizde kapatıldı.	Tamamlanmış olay

Dolayısıyla zamknięty sözcüğünü her yerde yalnızca “kapatıldı” diye çevirmek yanıltıcıdır. Tek başına bir sıfat olarak “kapalı” anlamı çoğu zaman daha doğaldır. Eylemi yapan kişi önemliyse ayrıca belirtilebilir: List został napisany przez Annę “Mektup Anna tarafından yazıldı”. Przez sonrasında işi yapan kişi belirtme hâlinde yer alır.

Fiilin gerektirdiği tamamlayıcılar korunur

Sıfat-fiil bir adı nitelerken fiilin bazı özelliklerini de korur. Czekać na autobus “otobüs beklemek” ifadesindeki na sıfat-fiille de kalır: osoba czekająca na autobus “otobüs bekleyen kişi”. Interesować się muzyką “müzikle ilgilenmek” yapısında ise się korunur: student interesujący się muzyką “müzikle ilgilenen öğrenci”. Się, burada fiilin yerleşik yapısının parçasıdır; her kullanımını Türkçeye “kendini” diye çevirmek doğru olmaz.

Uzun bir grubu okurken iki ayrı bağı bulun: sıfat-fiil hangi adı niteliyor ve kendi fiilinin hangi tamamlayıcısını alıyor? Böylece hem dıştaki uyumu hem içteki anlam ilişkisini çözebilirsiniz.

Zarf-fiilin anlamı yalnızca zaman değildir

-ąc genellikle “... yaparken” diye çevrilir; fakat bağlama göre sebep, yöntem veya koşul da anlatabilir:

• Nie mając pieniędzy, zostałem w domu. — Param olmadığı için evde kaldım.
• Ćwicząc codziennie, szybciej zrobisz postępy. — Her gün çalışırsan daha hızlı ilerlersin.

İlkinde para sahibi olmama durumu evde kalmanın sebebidir. İkincisinde her gün çalışma, ilerlemenin koşulu veya yolu olarak sunulur. Türkçeye mutlaka “... yaparken” diye çevirmeye çalışmayın; iki bölüm arasındaki ilişkiyi doğal biçimde aktarın. Yine de ortak özne kuralı geçerliliğini korur.

Özne görünmüyorsa özellikle dikkat edin

Idąc do pracy, trzeba uważać na samochody gibi, “İşe yürürken arabalara dikkat etmek gerekir” anlamı amaçlanan kişisiz yapılarla karşılaşabilirsiniz. Bunları kendi yazınızda örnek almak yerine açık öznesi olan bir cümle seçmek daha güvenlidir: Idąc do pracy, uważaj na samochody “İşe yürürken arabalara dikkat et”. Burada hem yürüyen hem dikkat etmesi istenen kişi “sen”dir.

Özellikle resmî yazıda, zarf-fiil grubundan sonra edilgen bir cümle getirirken anlamı kontrol edin. “Belgeleri inceledikten sonra karar alındı” demek, kararın belgeleri incelediği anlamına gelmemelidir. İnceleyen kişileri özne yapmak veya zaman bildiren tam bir yan cümle kurmak belirsizliği giderir.

Olumsuzluk nasıl yazılır?

Güncel standart yazımda nie, etken ve edilgen sıfat-fiillerle kural olarak bitişik yazılır: niepalący “sigara içmeyen”, nieprzeczytany “okunmamış”. Açık karşıtlık kurulan yapılar gibi özel durumlarda ayrı yazım görülebilir: nie napisany, lecz wydrukowany “yazılmış değil, basılmış”.

Zarf-fiillerle ise ayrı yazılır: nie czytając “okumadan”, nie przeczytawszy “okuyup bitirmeden”. Sıfat-fiil ile zarf-fiili ayırabilmek, yalnızca anlamı değil yazımı da doğru seçmenizi sağlar.

Çalışma önerileri

1. Aynı fiilden dört ilişki kurun. Czytać/przeczytać çiftiyle “okuyan kişi”, “okunmuş kitap”, “okurken” ve “okuduktan sonra” anlamlarını yazın: osoba czytająca, przeczytana książka, czytając, przeczytawszy. Her birinin yanına hangi soruyu cevapladığını not edin: “hangi kişi?”, “nasıl bir kitap?”, “ne zaman?”. Sonra aynı çalışmayı pisać/napisać çiftiyle yapın.

2. Uyumu ve özneyi ayrı ayrı kontrol edin. Bir sıfat-fiil gördüğünüzde nitelediği adın altını çizin; ardından cinsiyet, sayı ve hâli karşılaştırın. Bir zarf-fiil gördüğünüzde ise iki eylemi kimin yaptığını yazın. Cevaplar farklıysa yapıyı kiedy “... iken” veya uygun başka bir bağlaçla tam cümleye dönüştürün.

3. Aynı düşünceyi iki anlatım düzeyinde söyleyin. Önce Przeczytałem wiadomość i zadzwoniłem do Anny “Mesajı okudum ve Anna'yı aradım” deyin. Sonra bunu Przeczytawszy wiadomość, zadzwoniłem do Anny “Mesajı okuduktan sonra Anna'yı aradım” biçimine dönüştürün. İkinci yapının daha yazılı tınladığını fark edin; konuşmada sırf daha ileri göründüğü için onu seçmeniz gerekmez.

İlgili konular

• Ön bilgi: Fiilde görünüş — Süreç ile tamamlanmışlık ayrımı, hangi fiilimsi biçiminin kurulabileceğini belirler.
• Sonraki adım: Zarf-fiiller — Eşzamanlı ve önceki eylem yapılarının özne, zaman ve anlatım özelliklerini daha ayrıntılı inceleyin.