Norveççede Retorik Yapılar

Kısaca

Norveççede retorik yapılar, yalnızca ne söylendiğini değil, sözün dinleyicide nasıl bir etki bıraktığını da belirler. Det var ikke uventet (“Bu, beklenmedik değildi”) gibi karşıtını olumsuzlayan anlatımlar, hafifletme, çapraz düzen ve ironi; değerlendirmeyi dolaylı, çarpıcı veya alaycı kılabilir. Sözcük sırasını değiştirmek de vurgu yaratır, ancak üslup amacı Norveççenin temel cümle kurallarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Genel Bakış

Bir toplantıda “Bu karar kötü” demekle “Bu karar pek de başarılı sayılmaz” demek aynı etkiyi yaratmaz. İkinci ifade daha ölçülü görünebilir; uygun bir ses tonuyla söylendiğinde ise daha sert bir eleştiri taşıyabilir. Retorik, sözü belli bir etki yaratacak şekilde düzenleme sanatıdır. Burada önemli olan yalnızca cümlenin sözlük anlamı değil, konuşanın tutumu, dinleyiciyle ilişkisi ve konuşmanın geçtiği ortamdır.

C2 düzeyinde bu yapıları öğrenmenin amacı her cümleyi süslü hale getirmek değildir. Haber yorumlarında, denemelerde, siyasi konuşmalarda, iş toplantılarında ve gündelik şakalaşmalarda düz anlatımdan bilinçli olarak uzaklaşıldığını fark etmek daha önemlidir. Bir ifade gerçekten ihtiyatlı mı, yoksa sert bir yargıyı yumuşak sözlerle mi sunuyor? Sözcüklerin ters sırada tekrarlanması neyi karşı karşıya getiriyor? Bu sorular, ileri düzey anlama becerisinin parçasıdır.

Türkçede “Fena değil”, “Az buz uğraşmadık” veya geciken birine söylenen “Ne kadar da dakiksin!” gibi ifadeler benzer yollarla çalışır. Bu ortaklık anlamı kavramayı kolaylaştırır. Ancak Türkçedeki esnek sözcük sırasını Norveççeye doğrudan taşımak doğru değildir. Aşağıdaki örnekler Norveççenin Bokmål yazı dilindedir; özellikle vurgu yaparken dil bilgisi ile üslubu birbirinden ayırmak gerekir.

Nasıl İşler?

1. Karşıtını olumsuzlayarak anlatma

Litotes, bir niteliği doğrudan söylemek yerine onun karşıtını olumsuzlayarak anlatmaktır. Türkçedeki “Kötü değil” bu yöntemin tanıdık bir örneğidir. Norveççede de ikke (“değil”) ile olumsuz bir nitelik yan yana gelebilir:

• Det var ikke uventet. — “Bu, beklenmedik değildi.”
• Det er ikke umulig. — “Bu, imkânsız değil.”
• Hun er ikke dum. — “O aptal değil.”

Bu ifadeler sırasıyla “beklenen”, “mümkün” ve “zeki” yönünde bir yorum doğurabilir. Yine de doğrudan olumlu karşılıklarıyla tamamen eş anlamlı değildir. Det er ikke umulig, “Kesinlikle olacak” demek değildir; yalnızca imkânsızlığı reddedebilir. Hun er ikke dum ise bağlama göre ölçülü bir övgü, küçümseyici bir kabule dönüşen söz veya güçlü bir takdir olabilir.

Özellikle ikke uventet ile uventet arasındaki farkı gözden kaçırmayın. Uventet “beklenmedik” demektir; başına ikke geldiğinde bu değerlendirme reddedilir. Türkçedeki “Beklenmedik bir şey değildi” ifadesinde olduğu gibi, konuşan sonucu şaşırtıcı bulmadığını söyler. Cümle, sonucun her ayrıntısını önceden bildiğini ileri sürmez.

Her olumsuz cümle litotes değildir. Han kom ikke (“O gelmedi”) yalnızca bir olayın gerçekleşmediğini bildirir. Retorik etki, karşıt bir değerlendirme üzerinden dolaylı bir anlam kurulunca ortaya çıkar.

2. Hafifletme ve ölçülü ifade

Hafifletme, bir durumun büyüklüğünü veya şiddetini olduğundan daha küçük gösteren anlatımdır. Litotes bunu sağlamanın yollarından biridir, ancak hafifletme için mutlaka olumsuzlama gerekmez.

• Vi hadde litt problemer underveis. — “Yolda biraz sorun yaşadık.”
• Han var mildt sagt misfornøyd. — “Hafif bir ifadeyle söylemek gerekirse, memnun değildi.”

İlk cümle gerçekten küçük sorunları anlatıyor olabilir. Fakat yolculuk saatlerce süren arızalarla geçmişse litt (“biraz”) bilinçli bir küçültme yaratır. Bu nedenle hafifletmeyi tek bir sözcüğe bakarak kesin biçimde tanımlamak mümkün değildir.

Mildt sagt ise özellikle yararlıdır: “hafif bir ifadeyle”, “en yumuşak ifadeyle” anlamına gelir. Ardından gelen değerlendirmenin aslında daha güçlü olduğunu sezdirir. Han var mildt sagt misfornøyd cümlesi, kişinin biraz memnuniyetsiz olduğunu değil, muhtemelen çok kızgın veya son derece hoşnutsuz olduğunu düşündürür.

Türkçede bunu “En hafif tabiriyle memnun değildi” diye karşılayabiliriz. Mildt sagt ifadesini kelimelerine ayırıp “hafifçe söyledi” diye çevirmek yanlış olur; burada birinin konuşma biçimi değil, anlatıcının seçtiği değerlendirmenin yumuşaklığı söz konusudur.

3. Paralel yapı ve dereceli karşılaştırma

Paralellik, benzer düşünceleri benzer cümle kalıplarıyla sunmaktır. Dinleyici yapıyı kolay izler; tekrar, karşılaştırmayı daha belirgin hale getirir. Örneğin:

Vi trenger ikke flere løfter. Vi trenger handling. — “Daha fazla vaade ihtiyacımız yok. Eyleme ihtiyacımız var.”

İlk cümlede reddedilen şey, ikinci cümlede istenen şeyle karşı karşıya gelir. Retorik güç, yeni bir dil bilgisi kuralından değil, aynı yapının bilinçli tekrarlanmasından doğar.

Jo … desto … kalıbı ise birbirine bağlı iki değişimi anlatır. Türkçedeki “Ne kadar …, o kadar …” yapısına yakındır:

Jo mer man vet, desto mindre forstår man. — “İnsan ne kadar çok bilirse, o kadar az anlar.”

Burada mer “daha çok”, mindre “daha az” anlamındadır. İlk bölümde bilginin artışı, ikinci bölümde anlamanın azalması ilişkilendirilir. Bu özel cümle, bilginin arttıkça yeni belirsizlikleri görünür kılması düşüncesini özlü biçimde sunar. Kalıp kendi başına bir ironi veya evrensel bir gerçek bildirimi değildir.

İlk bölümde man vet sırasına, ikinci bölümde forstår man sırasına dikkat edin. Man, burada belirli bir erkeği değil, genel olarak “insan”ı anlatan bir sözcüktür. İkinci bölümün başındaki desto mindre tek bir öbektir, yani birlikte işleyen bir sözcük grubudur; ardından çekimli fiil gelir. Çekimli fiil, cümlede zamanı veya kipliği taşıyan fiil biçimidir; bu örnekte forstår.

İkinci bölümde desto yerine jo da kullanılabilir: Jo mer du øver, jo tryggere blir du — “Ne kadar çok pratik yaparsan, o kadar kendine güvenirsin.” Temel nokta iki değişimin bağlantısıdır; tek bir bağlayıcıyı ezberlemek yeterli değildir.

4. Çapraz düzen

Kiazma, iki parçadaki öğelerin veya düşüncelerin ikinci parçada ters sırayla düzenlenmesidir. Basitçe A–B / B–A düzeni diye düşünülebilir:

Vi lever ikke for å arbeide; vi arbeider for å leve. — “Çalışmak için yaşamıyoruz; yaşamak için çalışıyoruz.”

İlk bölüm “yaşamak → çalışmak”, ikinci bölüm “çalışmak → yaşamak” yönünde ilerler. Aynı sözcüklerin ters ilişki içinde kullanılması düşünceyi akılda kalıcı hale getirir. Burada asıl karşılaştırma, yaşamın amacı ile çalışmanın amacı arasındadır.

Bu yapıyı her karşıtlıkla karıştırmayın. Jo mer man vet, desto mindre forstår man artış ile azalışı karşılaştırır, fakat sözcükler A–B / B–A biçiminde yer değiştirmez. Dolayısıyla her özlü veya dengeli cümle çapraz düzen örneği değildir.

Çapraz düzen yazıda veya konuşmada güçlü bir kapanış sağlayabilir. Ancak sırf iki sözcüğün yerini değiştirmek anlamlı bir karşıtlık yaratmaz. İkinci bölüm birinci bölümü gerçekten yeniden yorumlamalıdır.

5. İroni ve söylem çerçeveleri

İroni, söylenenle kastedilen arasında bağlamın anlaşılır kıldığı bir mesafe bulunmasıdır. Geç gelen birine söylenen Du er jammen tidlig ute! (“Gerçekten de erkencisin!”) düz anlamıyla övgüdür, fakat gecikme bağlamında alay olabilir. Jammen şaşırma veya güçlü vurgu katabilir; tek başına bir ironi işareti değildir.

Det var jo en strålende idé! — “Bu gerçekten harika bir fikirdi!” cümlesi de hem içten övgü hem başarısız bir kararın ardından gelen alay olabilir. Jo, konuşanın bir şeyi bilinen veya paylaşılan bilgi gibi sunmasına katkıda bulunabilir. Fakat cümleyi otomatik olarak ironik yapmaz.

Bir başka yöntem, söyleyeceğiniz söz için önceden bir çerçeve kurmaktır:

Ikke for å si noe, men dette kunne vært gjort bedre. — “Bir şey demek istemem ama bu daha iyi yapılabilirdi.”

Başlangıçtaki ifade, konuşanın söze karışmak istemiyormuş gibi görünmesini sağlar; men (“ama”) sonrasında ise değerlendirme gelir. Bu, çekingen bir giriş, şaka veya eleştiriyi dolaylı sunma yolu olabilir. Benzer biçimde Ikke for å være vanskelig, men … “Zorluk çıkarmak istemem ama …” anlamındadır. Bu girişler eleştirinin mutlaka nazik algılanacağını garanti etmez.

6. Dikkat çekmek için sözcük sırası

İşaretli sözdizimi, olağan sözcük düzeninden farklı, bu yüzden dikkat çeken cümle kuruluşudur. Norveççede bir öğeyi başa almak odak yaratabilir:

• Jeg glemmer aldri den kvelden. — “O akşamı asla unutmam.”
• Den kvelden glemmer jeg aldri. — “O akşamı asla unutmam.”

Türkçe çevirileri aynı görünebilir; ikinci Norveççe cümlede den kvelden (“o akşam”) daha belirgin bir başlangıç noktasıdır. Bu, önceki konuşmada başka akşamlardan söz edilmişse karşıtlık da kurabilir.

Norveççenin normal bildirme ana cümlelerinde V2 kuralı geçerlidir: çekimli fiil ikinci öğede bulunur. “İkinci öğe” ikinci sözcük demek değildir. Den kvelden iki sözcükten oluşsa da tek öğedir; ardından glemmer, sonra özne gelir. Özne, cümlenin kim veya ne hakkında olduğunu gösteren öğedir; burada jeg (“ben”). Türkçede vurgu için fiili farklı yerlere taşımak mümkün olduğundan, bu kısıt özellikle önemlidir.

Bir başka seçenek yarma cümlesidir; yani bir öğeyi ayrı bir vurgu yapısının içine yerleştiren cümle:

Det er handling vi trenger, ikke flere løfter. — “İhtiyacımız olan şey eylem, daha fazla vaat değil.”

Bu yapı, “Neye ihtiyacımız var?” sorusunun cevabını belirginleştirir. Düz cümleden daha vurguludur ama yanlış sözcük sırasına izin veren serbest bir kalıp değildir.

Bağlam İçinde Örnekler

Aşağıdaki çeviriler, yalnızca sözcükleri değil, ilgili bağlamdaki etkiyi de yansıtır. İronik örneklerde bağlam notu özellikle önemlidir.

Norveççe	Türkçe	Bağlam ve etki
Det var ikke uventet.	Bu, beklenmedik değildi.	Sonuç şaşırtıcı bulunmuyor; karşıt değerlendirme reddediliyor.
Forslaget er ikke uten problemer.	Öneri sorunsuz değil.	Sorunların varlığı ölçülü biçimde kabul ediliyor.
Det er ingen liten oppgave.	Bu, hiç de küçük bir iş değil.	İşin büyüklüğü karşıtını olumsuzlayarak vurgulanıyor.
Vi hadde litt problemer underveis.	Yolda biraz sorun yaşadık.	Ciddi aksaklıklardan sonra söylenirse hafifletme olur.
Han var mildt sagt misfornøyd.	En hafif ifadeyle, memnun değildi.	Hoşnutsuzluğun aslında daha güçlü olduğu sezdiriliyor.
Jo mer man vet, desto mindre forstår man.	İnsan ne kadar çok bilirse, o kadar az anlar.	İki değişim özlü bir karşıtlık içinde bağlanıyor.
Jo mer du øver, desto tryggere blir du.	Ne kadar çok pratik yaparsan, o kadar kendine güvenirsin.	Aynı kalıp teşvik amacıyla kullanılıyor.
Vi trenger ikke flere løfter. Vi trenger handling.	Daha fazla vaade ihtiyacımız yok. Eyleme ihtiyacımız var.	Paralel cümleler, beklentiyi netleştiriyor.
Vi lever ikke for å arbeide; vi arbeider for å leve.	Çalışmak için yaşamıyoruz; yaşamak için çalışıyoruz.	Yaşam ve çalışma çapraz düzen içinde karşılaştırılıyor.
Det var jo en strålende idé!	Bu gerçekten harika bir fikirdi!	Plan başarısız olmuşsa alay; başka bir bağlamda içten övgü.
Du er jammen tidlig ute!	Gerçekten de erkencisin!	Geç kalan birine söylenirse ironik bir yorum.
Ikke for å si noe, men dette kunne vært gjort bedre.	Bir şey demek istemem ama bu daha iyi yapılabilirdi.	Eleştiri, geri duruyormuş gibi yapılan bir girişle sunuluyor.
Den kvelden glemmer jeg aldri.	O akşamı asla unutmam.	Akşamı anlatan öğe başa alınarak öne çıkarılıyor.
Det er handling vi trenger, ikke flere løfter.	İhtiyacımız olan şey eylem, daha fazla vaat değil.	Gereken şey ile reddedilen seçenek açıkça karşılaştırılıyor.

Sık Yapılan Hatalar

1. Karşıtını olumsuzlamayı doğrudan olumlu ifadeyle eşitlemek

• Yanlış yorum: Det er ikke umulig = “Bu kesinlikle gerçekleşecek.”
• Doğru yorum: “Bu imkânsız değil.”
• Neden: Cümle, bir olasılığı dışlamaz; sonucu garanti etmez. “Mümkün” ile “kesin” arasındaki farkı Türkçede nasıl koruyorsanız Norveççede de koruyun.

2. Hafifletme ifadesini duygunun zayıflığı sanmak

• Yanlış yorum: Han var mildt sagt misfornøyd = “Biraz memnuniyetsizdi.”
• Doğru yorum: “En hafif ifadeyle, memnun değildi.”
• Neden: Mildt sagt, değerlendirmenin yumuşak seçildiğini belirtir. Kişinin duygusu çok güçlü olabilir. İfade, çoğu zaman daha sert bir sözü söylemeden hissettirir.

3. Başa alınan öğeden sonra Türkçe sözcük sırasını kullanmak

• Yanlış: Den kvelden jeg glemmer aldri.
• Doğru: Den kvelden glemmer jeg aldri. — “O akşamı asla unutmam.”
• Neden: Normal bildirme ana cümlesinde çekimli fiil ikinci öğede kalır. Başlangıca başka bir öğe geldiğinde özne fiilden sonra yer alır. Vurgu yapmak, rastgele devrik cümle kurmak değildir.

4. Dereceli karşılaştırmanın iki bölümünü aynı sırayla kurmak

• Yanlış: Jo mer du øver, desto tryggere du blir.
• Doğru: Jo mer du øver, desto tryggere blir du. — “Ne kadar çok pratik yaparsan, o kadar kendine güvenirsin.”
• Neden: İkinci bölümde desto tryggere baştaki öğedir; ardından çekimli fiil blir, sonra özne du gelir. İlk bölümün sırasını ikinciye kopyalamayın.

5. Olumlu bir ifadeyi bağlamsız olarak ironik saymak

• Yanlış yorum: Det var jo en strålende idé! her zaman “Ne kötü fikirdi!” demektir.
• Doğru yorum: Bağlama göre “Harika bir fikirdi!” veya alaycı bir değerlendirmedir.
• Neden: İroniyi sözcükler tek başına belirlemez. Öncesinde ne olduğu, ses tonu ve konuşanların ilişkisi gerekir. İçten övgüyü alay sanmak da alayı övgü sanmak kadar mümkündür.

Kullanım Notları

Ortama göre açıklık derecesini ayarlayın

Karşıtını olumsuzlayan anlatımlar hem konuşmada hem yazıda bulunur. Ikke uventet gibi bir ifade yorum yazısında ölçülü bir değerlendirme sunabilir; ikke dum arkadaş sohbetinde şaşkın bir övgü taşıyabilir. Aynı yapının her ortamda aynı nezaket veya duygu düzeyini taşıdığını düşünmeyin.

İş yazışmalarında dolaylılık bazen diplomatik görünür, bazen de ne istendiğini belirsiz bırakır. Forslaget er ikke uten problemer (“Öneri sorunsuz değil”) dedikten sonra sorunları belirtmek çoğu zaman daha yararlıdır. Retorik bir giriş, somut açıklamanın yerine geçmemelidir.

İroni yazıda daha kolay yanlış anlaşılır

Konuşmada duraklama, vurgu ve ortak durum bilgisi yardımcı olur. Kısa bir yazılı mesajda bu ipuçları yoktur. Flott! (“Harika!”) tek başına memnuniyet mi, kızgınlık mı bildiriyor, belli olmayabilir. İlişkinin henüz kurulmadığı bir ortamda açık anlatımı tercih etmek daha güvenlidir.

Norveççe konuşan herkesi aynı mizah anlayışına sahip saymak doğru olmaz. Yaş, kişisel üslup, iş ortamı ve konuşmanın konusu yorum üzerinde etkilidir. Özellikle gerçek bir eleştiriyi şaka gibi sunmak, karşı tarafın yüzünü korumak yerine küçümsendiğini hissettirebilir.

Türkçedeki karşılığı değil, iletişim amacını seçin

“Bir şey demek istemem ama…” Türkçede de bazen yaklaşan sert bir eleştirinin habercisidir. Ikke for å si noe, men … bu bakımdan tanıdıktır; ancak her kullanımda uygun bir nezaket kalıbı değildir. Bir hatayı düzeltmek istiyorsanız neyin değişmesi gerektiğini açıkça söylemek, dolaylı girişten daha etkili olabilir.

Mildt sagt için “en hafif tabiriyle” uygunken, litt sözcüğünü her zaman aynı biçimde çevirmek gereksizdir. Çeviride “biraz” gerçekten miktar mı bildiriyor, yoksa yaşanan felaketi küçülterek mi anlatıyor, önce bunu belirleyin.

İleri Kullanım ve İnce Ayrımlar

Dil bilgisi açısından doğru olmak, üslup açısından uygun olmak değildir

Hun er ikke dum (“O aptal değil”) dil bilgisi açısından düzgündür. Ancak birini içtenlikle övmek istediğinizde, düşük bir beklentiyi reddediyormuşsunuz gibi duyulabilir. “Zeki” demekle “aptal değil” demek arasındaki mesafe, konuşanın tavrını görünür kılar. Türkçede de “Hiç fena değilsin” bağlama göre takdir veya üstten konuşma olarak algılanabilir.

Dolayısıyla iki soruyu ayrı ayrı sorun: Cümle neyi açıkça söylüyor? Dinleyici bundan konuşanın tutumu hakkında ne çıkarabilir? İkinci sorunun cevabı sabit bir sözlük karşılığı değildir. Retorik yapıları ustaca kullanmak, bu çıkarımların kontrolünü mümkün olduğunca elde tutmaktır.

Olumsuzlama hangi parçaya yöneliyor?

Olumsuzlamanın kapsamı, “değil” veya “yok” anlamının cümlenin hangi bölümüne uygulandığıdır. Bu ayrım, retorik yorumdan önce gelir:

• Ikke alle var enige. — “Herkes aynı fikirde değildi.”
• Ingen var enige. — “Hiç kimse aynı fikirde değildi.”

İlk cümle tüm grubun aynı fikirde olduğunu reddeder; bazıları aynı fikirde olabilir. İkinci cümle kimsenin aynı fikirde olmadığını söyler. Bu farkı “İkisi de olumsuz, o halde aynı anlama gelir” diye silemezsiniz. İlk ifadeyi yumuşak bir anlatım olarak kullanmak mümkün olsa da taşıdığı mantıksal ayrım korunur.

Odak, başa alınan öğeyle sınırlı değildir

Odak, dinleyicinin özellikle dikkat etmesini istediğiniz bilgidir. Den kvelden glemmer jeg aldri cümlesinde akşamı anlatan bölüm öne çıkar. Ancak sırf başa geldi diye her öğe karşıtlık taşımak zorunda değildir; bazen anlatının bilinen başlangıç noktasıdır.

Yarma cümlesi daha açık bir seçim yapabilir: Det var Kari som tok initiativet — “Girişimi başlatan Kari’ydi.” Burada dikkat, kimin girişimde bulunduğuna yönelir. Önceki konuşmada başka bir kişi önerilmişse düzeltici karşıtlık belirginleşir. Böyle bir bağlam yoksa yapı yalnızca kişiyi vurgulayabilir.

Birden fazla araç birleşebilir

Det var ikke akkurat en liten feil — “Bu, tam olarak küçük bir hata sayılmazdı” ifadesinde olumsuzlama, küçüklük değerlendirmesini reddeder. Ikke akkurat burada “pek de … sayılmaz” yönünde ölçülü bir ifade sağlar. Hata çok ciddi olmuşsa cümle hafifletme etkisi de yaratabilir.

Benzer şekilde çapraz düzen, paralellik ve karşıtlık aynı cümlede birlikte bulunabilir. Bunları birbirini dışlayan kutular gibi öğrenmeyin. Önce gözle görülür yapıyı tanımlayın: tekrar mı var, sıra mı ters dönüyor, karşıt değerlendirme mi reddediliyor? Ardından bağlamdaki etkiyi belirleyin: övgü, eleştiri, ihtiyat, mizah veya alay.

Bu ayrım üretimde de yararlıdır. Önce söylemek istediğiniz düşünceyi düz bir cümleyle yazın. Sonra tek bir retorik araç seçin. Aynı kısa cümleye ironi, çapraz düzen ve birden fazla dolaylı giriş yüklemek, düşünceyi güçlendirmek yerine bulanıklaştırabilir.

Çalışma Önerileri

1. Aynı yargıyı üç farklı biçimde yazın. Örneğin “Bu zordu” düşüncesini düz anlatım, karşıtını olumsuzlama ve hafifletme ile ifade edin: Det var vanskelig (“Bu zordu”), Det var ikke lett (“Bu kolay değildi”), Det var litt av en utfordring (“Bu, epey bir zorluktu”). Son ifadenin yalnızca “biraz” anlamına gelmediğini fark edin. Her cümlenin hangi bağlamda doğal olacağını Türkçe bir notla açıklayın.
2. Okurken iki ayrı not tutun. Bir yorum yazısından veya söyleşiden beş kısa cümle seçin. Önce düz anlamlarını, ardından muhtemel etkilerini yazın. İroni için yeterli kanıt yoksa “Belirsiz” demekten çekinmeyin. Özellikle olumlu sözlerin gerçek bir övgü olup olmadığını çevre cümlelerle kontrol edin.
3. Vurgu çalışmasını sesli yapın. Jeg glemmer aldri den kvelden ve Den kvelden glemmer jeg aldri cümlelerini okuyup aradaki odak farkını dinleyin. Ardından üç yeni cümlede bir öğeyi başa alın; her seferinde çekimli fiilin ikinci öğede kaldığını kontrol edin. Çalışmanın amacı daha karmaşık görünmek değil, istediğiniz bilgiyi doğru yerde belirginleştirmektir.

İlgili Konular

• Ön koşul: Vurgulu Sözcük Sırası — Bir öğeyi öne çıkarırken fiilin yerini korumayı ve farklı vurgu yapılarını anlamak için temel oluşturur.