De toekomende tijd in het Iers

Kort gezegd

De Ierse toekomende tijd, an aimsir fháistineach, bestaat meestal uit één vervoegd werkwoord: scríobhfaidh mé betekent ‘ik zal schrijven’. Werkwoorden van de eerste vervoeging krijgen doorgaans -faidh/-fidh, die van de tweede -óidh/-eoidh. Voor een ontkenning staat ní met lenitie; een vraag begint met an en krijgt waar mogelijk eclips.

Overzicht

Met de toekomende tijd praat je over iets dat later zal gebeuren, een voornemen of een verwachting. Je komt deze tijd rond niveau B1 tegen. Hij sluit aan op de verleden tijd: je kent dan al persoonlijke voornaamwoorden en de twee belangrijke beginmutaties, lenitie (séimhiú, meestal zichtbaar als een toegevoegde h) en eclips (urú, waarbij een nieuwe medeklinker vóór de eerste komt).

Voor Nederlandstaligen voelt één aspect prettig vertrouwd: Scríobhfaidh mé kan zowel ‘ik zal schrijven’ als, afhankelijk van de context, ‘ik ga schrijven’ weergeven. Het Iers heeft hier geen los hulpwerkwoord nodig zoals Nederlands zullen. De persoonsaanduiding staat meestal los achter het werkwoord: mé, tú, sé, sí, muid, sibh, siad. Alleen de eerste persoon meervoud heeft in de standaardtaal vaak een eigen uitgang, bijvoorbeeld scríobhfaimid ‘wij zullen schrijven’.

De basispatronen zijn regelmatig, maar je moet ook een aantal onregelmatige toekomstige stammen leren. Vooral beidh ‘zal zijn’, rachaidh ‘zal gaan’, tiocfaidh ‘zal komen’ en gheobhaidh ‘zal krijgen’ komen vaak voor.

Hoe het werkt

1. De eerste vervoeging: -faidh en -fidh

De stam (het deel van het werkwoord waaraan je een uitgang toevoegt) krijgt -faidh na een brede eindmedeklinker en -fidh na een slanke eindmedeklinker. In de Ierse spelling zijn a, o, u brede klinkers en e, i slanke klinkers. Kijk naar de klinker direct vóór de laatste medeklinker van de stam.

Patroon	Grondvorm	Toekomstvorm	Betekenis
breed + -faidh	mol	molfaidh	zal prijzen
breed + -faidh	scríobh	scríobhfaidh	zal schrijven
slank + -fidh	cuir	cuirfidh	zal zetten / sturen
slank + -fidh	bris	brisfidh	zal breken

De gebruikelijke vormen met losse voornaamwoorden zijn eenvoudig te overzien:

Persoon	scríobh ‘schrijven’	Nederlandse betekenis
ik	scríobhfaidh mé	ik zal schrijven
jij	scríobhfaidh tú	jij zult schrijven
hij / zij	scríobhfaidh sé / sí	hij / zij zal schrijven
wij	scríobhfaimid	wij zullen schrijven
jullie	scríobhfaidh sibh	jullie zullen schrijven
zij	scríobhfaidh siad	zij zullen schrijven

In alledaags taalgebruik kun je ook scríobhfaidh muid tegenkomen. Scríobhfaimid is de gebruikelijke synthetische standaardvorm: onderwerp en persoon zitten samen in één woord. Zet er daarom niet nog eens muid achter.

2. De tweede vervoeging: -óidh en -eoidh

Werkwoorden van de tweede vervoeging hebben vaak meer dan één lettergreep en eindigen in de woordenboekvorm dikwijls op -(a)igh. Ze krijgen doorgaans -óidh na een brede stam en -eoidh na een slanke stam. Bij de vorming kunnen letters of een onbeklemtoonde lettergreep wegvallen. Leer daarom bij een nieuw werkwoord niet alleen het nummer van de vervoeging, maar ook meteen de toekomstvorm.

Grondvorm	Toekomstvorm	Betekenis	Wat gebeurt er?
ceannaigh	ceannóidh	zal kopen	-aigh maakt plaats voor -óidh
críochnaigh	críochnóidh	zal afmaken	brede uitgang -óidh
bailigh	baileoidh	zal verzamelen	slanke uitgang -eoidh
imir	imreoidh	zal spelen	de stam wordt verkort vóór -eoidh

De eerste persoon meervoud eindigt op -óimid/-eoimid: ceannóimid ‘wij zullen kopen’ en imreoimid ‘wij zullen spelen’. De overige personen gebruiken normaal de vorm op -óidh/-eoidh met een los voornaamwoord: ceannóidh sí, imreoidh siad.

3. Ontkenningen met ní

Voor ‘niet’ zet je ní vóór het toekomstige werkwoord. Ní veroorzaakt lenitie bij medeklinkers die daarvoor in aanmerking komen. Daardoor wordt bijvoorbeeld b → bh, c → ch, d → dh, f → fh en p → ph.

Bevestigend	Ontkennend	Betekenis
Beidh mé ann.	Ní bheidh mé ann.	Ik zal er niet zijn.
Ceannóidh sí é.	Ní cheannóidh sí é.	Zij zal het niet kopen.
Déanfaidh sé é.	Ní dhéanfaidh sé é.	Hij zal het niet doen.
Fanfaidh siad.	Ní fhanfaidh siad.	Zij zullen niet blijven / wachten.

Niet elke beginletter verandert zichtbaar. Klinkers blijven hier staan zoals ze zijn, en sommige medeklinkercombinaties laten geen lenitie toe. Pas dus de mutatieregels toe; voeg niet automatisch na elke eerste medeklinker een h in.

4. Vragen met an

Een ja-neevraag begint met het vraagpartikel an. Dat veroorzaakt eclips bij medeklinkers die geëclipseerd kunnen worden: b → mb, c → gc, d → nd, f → bhf, g → ng, p → bp en t → dt. De nieuwe medeklinker wordt uitgesproken; de oorspronkelijke staat erachter in de spelling.

Bevestigend	Vraag	Betekenis van de vraag
Cuirfidh tú glaoch orm.	An gcuirfidh tú glaoch orm?	Zul je me bellen?
Déanfaidh sí é.	An ndéanfaidh sí é?	Zal zij het doen?
Fanfaidh siad anseo.	An bhfanfaidh siad anseo?	Zullen zij hier blijven?
Rachaidh tú linn.	An rachaidh tú linn?	Ga je met ons mee?

Bij r en s zie je na an geen eclips. Een Ierse ja-neevraag krijgt dus niet alleen een andere intonatie, zoals dat in informeel Nederlands soms kan; het vraagwoordje en vaak ook de beginmutatie horen bij de grammaticale vorm.

Iers gebruikt normaal geen algemene woorden die precies hetzelfde functioneren als Nederlands ja en nee. In een kort antwoord herhaal je het passende werkwoord, bevestigend of ontkennend:

• An mbeidh tú ann? — Beidh. — ‘Zul je er zijn? — Ja.’
• An dtiocfaidh sí? — Ní thiocfaidh. — ‘Zal zij komen? — Nee.’

5. Belangrijke onregelmatige werkwoorden

De elf traditioneel als onregelmatig geleerde werkwoorden hebben niet allemaal hetzelfde soort afwijking, maar hun toekomstvorm moet je afzonderlijk kennen. Onderstaande vormen zijn zelfstandige bevestigende vormen, dus zonder voorafgaand partikel.

Grondvorm	Toekomstvorm	Nederlandse betekenis
bí	beidh	zal zijn
abair	déarfaidh	zal zeggen
beir	béarfaidh	zal vangen / ter wereld brengen
clois	cloisfidh	zal horen
déan	déanfaidh	zal doen / maken
faigh	gheobhaidh	zal krijgen / vinden
feic	feicfidh	zal zien
ith	íosfaidh	zal eten
tabhair	tabharfaidh	zal geven
tar	tiocfaidh	zal komen
téigh	rachaidh	zal gaan

Let vooral op afhankelijke vormen: vormen die na een partikel zoals ní of an staan. Bij bí krijg je ní bheidh en an mbeidh. Bij faigh staat tegenover zelfstandig gheobhaidh de stam faigh- na een partikel: ní bhfaighidh mé en an bhfaighidh tú? Zulke paren kun je het best als complete drietallen leren.

Voorbeelden in context

Iers	Nederlands	Toelichting
Scríobhfaidh mé litir amárach.	Ik zal morgen een brief schrijven.	Eerste vervoeging op -faidh
Cuirfidh mé an ríomhphost chugat anocht.	Ik stuur je de e-mail vanavond.	Slanke stam, dus -fidh
Ceannóidh sí teach nua an bhliain seo chugainn.	Zij zal volgend jaar een nieuw huis kopen.	Tweede vervoeging op -óidh
Imreoimid peil Dé Sathairn.	Wij zullen zaterdag voetballen.	Eerste persoon meervoud op -eoimid
Ní bheidh mé ann ar maidin.	Ik zal er morgenochtend niet zijn.	Onregelmatig bí na ní
Ní dhéanfaidh siad dearmad air.	Zij zullen het niet vergeten.	Lenitie: déanfaidh → dhéanfaidh
An gcuirfidh tú glaoch orm níos déanaí?	Bel je me later?	Vraag met eclips van c
An rachaidh tú go Gaillimh linn?	Ga je met ons mee naar Galway?	Onregelmatig téigh; r verandert niet
Tiocfaidh an bus i gceann deich nóiméad.	De bus komt over tien minuten.	Onregelmatig tar
Gheobhaidh tú an freagra anseo.	Je zult het antwoord hier vinden.	Zelfstandige vorm van faigh
An bhfaighidh mé admháil?	Krijg ik een ontvangstbewijs?	Afhankelijke vorm van faigh
Déarfaidh mé leat níos déanaí é.	Ik zal het je later vertellen.	Onregelmatig abair
Má bhíonn an aimsir go maith, rachaimid ag siúl.	Als het mooi weer is, gaan we wandelen.	Reële voorwaarde met toekomst in de hoofdzin
Deir sí go gceannóidh sí ticéad amárach.	Ze zegt dat ze morgen een kaartje zal kopen.	Na go staat eclips

De Nederlandse vertaling hoeft niet altijd letterlijk zal te bevatten. ‘De bus komt over tien minuten’ klinkt natuurlijker dan ‘de bus zal over tien minuten komen’, terwijl het Iers toch tiocfaidh gebruikt. Kijk dus naar de tijdsbetekenis, niet alleen naar één Nederlands hulpwerkwoord.

Veelgemaakte fouten

Een los Iers woord voor ‘zullen’ toevoegen

• Fout: Beidh scríobh mé litir.
• Goed: Scríobhfaidh mé litir.
• Waarom: de toekomst zit in de uitgang van scríobhfaidh. Iers bouwt deze gewone toekomst niet zoals Nederlands met een apart hulpwerkwoord plus infinitief (de onverbogen woordenboekvorm).

-faidh gebruiken voor elk regelmatig werkwoord

• Fout: cuirfaidh mé; ceannaighfaidh sí
• Goed: cuirfidh mé; ceannóidh sí
• Waarom: brede en slanke stammen kiezen verschillende uitgangen, en de tweede vervoeging gebruikt -óidh/-eoidh in plaats van -faidh/-fidh.

De mutatie in een vraag vergeten

• Fout: An cuirfidh tú glaoch orm?
• Goed: An gcuirfidh tú glaoch orm?
• Waarom: an veroorzaakt hier eclips; bij c verschijnt daarom gc.

Eclips gebruiken na ní

• Fout: Ní mbeidh mé ann.
• Goed: Ní bheidh mé ann.
• Waarom: ní veroorzaakt lenitie, niet eclips. An mbeidh? is de vraagvorm; ní bheidh is de ontkenning.

Een regelmatige stam maken van een onregelmatig werkwoord

• Fout: téighfidh mé; tarfaidh sí
• Goed: rachaidh mé; tiocfaidh sí
• Waarom: téigh en tar hebben eigen toekomstige stammen. Leer veelgebruikte onregelmatige vormen als volledige zinnen.

Dubbel ‘wij’ uitdrukken

• Fout: scríobhfaimid muid
• Goed: scríobhfaimid of, in taalvarianten waar dit gebruikelijk is, scríobhfaidh muid
• Waarom: in scríobhfaimid geeft de uitgang -imid de eerste persoon meervoud al aan.

Gebruiksnotities

De toekomstvorm wordt gebruikt voor voorspellingen, plannen, beloften en gewone mededelingen over later. Nederlands kiest in dezelfde situaties afwisselend zullen, gaan of zelfs de tegenwoordige tijd: Tiocfaidh mé amárach kan natuurlijk worden vertaald als ‘Ik kom morgen’, ‘Ik zal morgen komen’ of ‘Ik ga morgen komen’. De context bepaalt welke Nederlandse formulering het best klinkt.

Voor een plan dat nu al in uitvoering of duidelijk geregeld is, kan het Iers ook een tegenwoordige constructie gebruiken, bijvoorbeeld Tá mé ag imeacht amárach ‘Ik vertrek morgen’. De toekomstvorm legt eerder de mededeling over de latere gebeurtenis vast; het verschil is vaak een kwestie van perspectief en context, niet van een harde tegenstelling.

In bijzinnen staan partikels die een eigen mutatie vragen. Na go ‘dat’ staat eclips: Sílim go dtiocfaidh sé ‘Ik denk dat hij zal komen’. Na má ‘als’ staat lenitie waar mogelijk: Má cheannaíonn tú é... ‘Als je het koopt...’. Net als in het Nederlands hoeft de als-zin bij een reële mogelijkheid niet altijd zelf een expliciete toekomstvorm te hebben: Má bhíonn an aimsir go maith, rachaimid... betekent letterlijk en natuurlijk ‘Als het weer goed is, gaan we...’.

Vormen met muid naast een werkwoord op de gewone derdepersoonsvorm zijn vooral in bepaalde spreektaalvarianten zeer gewoon. In een neutrale geschreven standaard is -faimid/-fimid of -óimid/-eoimid een veilige keuze. Herken beide patronen wanneer je naar verschillende sprekers luistert.

Verder dan de basis

De onpersoonlijke vorm

Als het niet belangrijk is wie de handeling verricht, gebruikt het Iers een onpersoonlijke vorm (een werkwoordsvorm zonder genoemd handelend onderwerp). Bij de eerste vervoeging eindigt die vaak op -far/-fear, bij de tweede op -ófar/-eofar:

Grondvorm	Onpersoonlijke toekomst	Betekenis
mol	molfar	men zal prijzen / zal worden geprezen
cuir	cuirfear	men zal zetten of sturen / zal worden gezet of gestuurd
ceannaigh	ceannófar	men zal kopen / zal worden gekocht
imir	imreofar	men zal spelen / zal worden gespeeld

Deze vorm lijkt in de vertaling soms op een Nederlandse lijdende vorm met worden, maar grammaticaal staat er in het Iers geen apart hulpwerkwoord. De precieze Nederlandse vertaling hangt af van wat logisch als onderwerp geldt.

Betrekkelijke en ingebedde zinnen

Een betrekkelijke bijzin geeft extra informatie bij een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak of begrip). Daar verschijnt vaak het partikel a: an litir a scríobhfaidh mé ‘de brief die ik zal schrijven’ en an duine a thiocfaidh ‘de persoon die zal komen’. De vorm en mutatie hangen af van het soort betrekkelijke verbinding; bij uitgebreidere zinnen is het verstandig het hele patroon te leren en niet alleen de losse toekomstuitgang.

Ook na voegwoorden en in indirecte mededelingen kan de afhankelijke vorm belangrijk zijn. Vergelijk Beidh sé ann ‘Hij zal er zijn’ met Deir sé go mbeidh sé ann ‘Hij zegt dat hij er zal zijn’. Dit is vooral bij de onregelmatige werkwoorden meer dan alleen een spellingdetail: het partikel bepaalt mede welke stamvorm verschijnt.

Toekomst tegenover voorwaardelijke wijs

De toekomst zegt dat iets zal gebeuren: Ceannóidh sí é ‘Zij zal het kopen’. De voorwaardelijke wijs drukt uit wat onder een voorwaarde zou gebeuren: Cheannódh sí é ‘Zij zou het kopen’. Voor een Nederlandstalige is het verschil tussen zal en zou een nuttige geheugensteun, maar let in het Iers ook op de beginmutatie en de andere uitgang. Verwar dus -óidh niet met -ódh en -faidh niet met -fadh.

Oefentips

1. Leer drie vormen tegelijk. Noteer bij elk nieuw werkwoord een bevestiging, ontkenning en vraag: cuirfidh — ní chuirfidh — an gcuirfidh? Zo oefen je de uitgang en de mutaties als één geheel.
2. Maak twee lijsten van vijf werkwoorden. Vervoeg eerst vijf werkwoorden van de eerste vervoeging en daarna vijf van de tweede. Zeg telkens ook de wij-vorm hardop: scríobhfaimid, cuirfimid, ceannóimid, imreoimid.
3. Vertaal betekenis, niet alleen het woord ‘zal’. Neem Nederlandse zinnen als ‘Morgen werk ik thuis’, ‘Ga je mee?’ en ‘De trein komt om acht uur’ en zet ze bewust in de Ierse toekomst. Zo raak je niet afhankelijk van een zichtbaar Nederlands hulpwerkwoord.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: De verleden tijd — herhaal hiermee de werkwoordstammen, lenitie en partikels voor ontkenningen en vragen.
• Nuttige aanvulling: de onregelmatige werkwoorden — leer hun zelfstandige en afhankelijke stammen als vaste reeksen.
• Volgende stap: de voorwaardelijke wijs — vergelijk ‘zal’ met ‘zou’ en let op de sterk gelijkende uitgangen.