Gramatyka hiszpański

Osobowe zaimki podmiotowe (yo, tú, él/ella/usted, nosotros/as, vosotros/as, ellos/ellas/ustedes). Uwzględnia formy grzecznościowe usted/ustedes oraz różnicę regionalną: vosotros (Hiszpania) vs ustedes (Ameryka Łacińska).

Rodzaj gramatyczny (męski/żeński) rzeczowników hiszpańskich. Większość rzeczowników zakończonych na -o jest rodzaju męskiego, na -a — żeńskiego. Ważne wyjątki: el problema, el día, la mano, la foto.

Regularna liczba mnoga: dodaje się -s do samogłosek, -es do spółgłosek. Wyrazy zakończone na -z zmieniają się na -ces. Przesunięcia akcentu mogą wymagać zmiany akcentów graficznych (examen→exámenes).

Rodzajniki określone (el, la, los, las) zgodne z rzeczownikiem w rodzaju i liczbie. El używa się z rzeczownikami żeńskimi zaczynającymi się od akcentowanego a/ha (el agua, el águila).

Przedimki nieokreślone (un, una, unos, unas) odpowiadające „jakiś/jakaś" (liczba pojedyncza) lub „jacyś/jakieś" (liczba mnoga). Często pomijane przy zawodach, narodowościach i po ser bez przymiotnika.

Nieregularny czasownik „ser" (soy, eres, es, somos, sois, son) używany do wyrażania tożsamości, pochodzenia, zawodu, czasu, cech charakterystycznych i przynależności. Kluczowe jest odróżnienie go od „estar".

Nieregularny czasownik „estar" (estoy, estás, está, estamos, estáis, están) używany do wyrażania miejsca, stanów chwilowych, uczuć, czasów ciągłych oraz wyników czynności.

Podstawowe rozróżnienie: ser dla cech trwałych/wrodzonych, estar dla stanów tymczasowych/położenia. Niektóre przymiotniki zmieniają znaczenie: ser listo (bystry) a estar listo (gotowy).

Irregular verb 'tener' (tengo, tienes, tiene, tenemos, tenéis, tienen) and idiomatic expressions: tener hambre/sed/frío/calor/sueño/miedo/razón/prisa/años.

Koniugacja regularnych czasowników na -ar w czasie teraźniejszym (hablar, trabajar, estudiar, comprar). To największa klasa czasowników w języku hiszpańskim. Końcówki: -o, -as, -a, -amos, -áis, -an.

Present tense conjugation of regular -er verbs (comer, beber, leer, correr). Endings: -o, -es, -e, -emos, -éis, -en.

Present tense conjugation of regular -ir verbs (vivir, escribir, abrir, subir). Endings: -o, -es, -e, -imos, -ís, -en.

Silnie nieregularny czasownik „ir" (voy, vas, va, vamos, vais, van). Służy do wyrażania ruchu oraz do tworzenia bliskiej przyszłości (ir a + bezokolicznik). Przed miejscem docelowym wymaga przyimka „a".

Irregular verb 'hacer' (hago, haces, hace, hacemos, hacéis, hacen) with weather expressions (hace calor/frío/sol/viento) and common phrases (hacer deporte, hacer la cama).

Czasownik modalny „poder" (puedo, puedes, puede, podemos, podéis, pueden) z wymianą samogłoski rdzennej o→ue. Wyraża możliwość, zdolność lub pozwolenie i łączy się z bezokolicznikiem.

Irregular verb 'querer' (quiero, quieres, quiere, queremos, queréis, quieren) with stem change e→ie. Expresses desire, love. Used with infinitive or noun.

W wielu hiszpańskich czasownikach samogłoska e w temacie zmienia się na ie, gdy pada na nią akcent. Do tej grupy należą między innymi pensar, entender, preferir, empezar i cerrar.

Czasowniki z wymianą samogłoski rdzenia o→ue w sylabie akcentowanej: dormir, volver, encontrar, recordar, contar. Wymiana zachodzi we wszystkich formach oprócz nosotros/vosotros.

Czasowniki z zaimkami zwrotnymi (me, te, se, nos, os, se): llamarse, levantarse, acostarse, vestirse, ducharse. Zaimek jest zgodny z podmiotem.

Bezosobowa forma „hay" wyraża istnienie („jest / są / znajduje się"). Jest niezmienna dla liczby pojedynczej i mnogiej. Przeczenie: no hay. Pytanie: ¿Hay...?

Przeczenie tworzy się przez umieszczenie partykuły „no" przed czasownikiem. Podwójna negacja jest normą: no...nada, no...nadie, no...nunca. „No" może też oznaczać „nie" w odpowiedziach na pytania.

Adjective agreement: -o/-a/-os/-as for four-form adjectives, -e/-es for two-form. Most adjectives follow the noun. Some have only one form (joven, azul).

W języku hiszpańskim większość przymiotników stoi po rzeczowniku: un coche rojo („czerwony samochód”). Niektóre częste przymiotniki mogą jednak występować przed rzeczownikiem, zwłaszcza gdy wyrażają ocenę, podkreślenie lub znaczenie bardziej subiektywne.

Krótkie formy przymiotników dzierżawczych przed rzeczownikami: mi(s), tu(s), su(s), nuestro/a/os/as, vuestro/a/os/as, su(s). Tylko nuestro/vuestro rozróżniają rodzaj.

System trójpoziomowy: este/esta/estos/estas (ten/ta/to/te — blisko mówiącego), ese/esa/esos/esas (ten/ta/to/te — blisko słuchającego), aquel/aquella/aquellos/aquellas (tamten/tamta/tamto/tamte — daleko od obu).

Basic location prepositions: en (in/on/at), de (from/of), a (to), con (with), sin (without), entre (between), sobre (on/about), debajo de (under), delante de (in front of), detrás de (behind).

Przyimek „a" przed dopełnieniami bliższymi będącymi konkretnymi osobami, uosobionymi zwierzętami lub zaimkami takimi jak alguien/nadie. Zasadnicza cecha charakterystyczna języka hiszpańskiego.

Mandatory contractions: a + el = al, de + el = del. No contractions with la, los, las, or when 'el' is part of a proper name (de El Salvador).

Wyrazy pytajne (wszystkie z akcentem): quién (kto), qué (co), dónde (gdzie), cuándo (kiedy), cómo (jak), por qué (dlaczego). Pytania tak/nie tworzy się za pomocą intonacji lub inwersji.

Wyrazy pytajne dotyczące ilości i wyboru: cuánto/a/os/as (ile), cuál/cuáles (który/która/które). Cuánto dostosowuje się do rodzaju i liczby rzeczownika; cuál często zastępuje qué przed czasownikiem ser.

Cardinal numbers 0-100. Uno becomes un before masculine nouns. 16-29 are single words (dieciséis, veintidós). Cien before nouns, ciento in compounds.

Ordinal numbers 1st-10th: primero, segundo, tercero, cuarto, quinto, sexto, séptimo, octavo, noveno, décimo. Agree in gender/number. Primero/tercero drop -o before masculine nouns.

Pytanie o godzinę (¿Qué hora es? Es la una. Son las dos.), dni tygodnia (pisane małą literą), miesiące, wyrażanie dat. Dni tygodnia z rodzajnikiem określonym oznaczają czynności powtarzalne.

Adverbs of frequency (siempre, a menudo, a veces, raramente, nunca) and time (hoy, mañana, ayer, ahora, luego, primero, después, entonces).

Przysłówki miejsca mówią, gdzie coś się znajduje albo dokąd ktoś się porusza. W hiszpańskim należą do nich między innymi aquí/acá („tutaj”), ahí („tam blisko ciebie”), allí/allá („tam dalej”), cerca („blisko”), lejos („daleko”), dentro („w środku”), fuera („na zewnątrz”), arriba („u góry”) i abajo („na dole”).

Quantity words: mucho/a/os/as and poco/a/os/as agree with nouns; muy (very) and mucho (much) are invariable with adjectives/adverbs. Note: muy + adjective, but mucho + verb.

Zaimki dopełnienia bliższego (me, te, lo/la, nos, os, los/las) zastępują dopełnienie bliższe. Stawia się je przed odmienionymi czasownikami lub dołącza do bezokoliczników, gerundów i rozkazów twierdzących.

Zaimki dopełnienia dalszego (me, te, le, nos, os, les) wyrażają „komu/dla kogo". Stoją przed czasownikiem. Często używane z doprecyzowującym „a + zaimek/rzeczownik" (Le doy el libro a María).

Gustar ma w hiszpańskim specjalną konstrukcję: rzecz, która się podoba, jest podmiotem zdania, a osoba odczuwająca upodobanie pojawia się jako zaimek dopełnienia pośredniego. Dlatego me gusta dosłownie znaczy „podoba mi się”, choć po polsku najczęściej tłumaczymy to jako „lubię to”.

Najczęstsze spójniki łączące: y/e (i — „e" przed i/hi), o/u (lub — „u" przed o/ho), pero (ale), sino (lecz), porque (bo/ponieważ), así que (więc).

Czas przeszły prosty dla czynności zakończonych w konkretnym momencie. Regularne końcówki: -AR (-é, -aste, -ó, -amos, -asteis, -aron), -ER/-IR (-í, -iste, -ió, -imos, -isteis, -ieron). Wiele czasowników nieregularnych.

Common irregular preterites: ser/ir (fui), estar (estuve), tener (tuve), hacer (hice), decir (dije), venir (vine), poder (pude), poner (puse), saber (supe), querer (quise), traer (traje).

Złożony czas przeszły z haber (he, has, ha, hemos, habéis, han) + imiesłów bierny (-ado/-ido). Do wyrażania czynności przeszłych mających związek z teraźniejszością. Częstszy w Hiszpanii niż w Ameryce Łacińskiej.

Najczęstsze nieregularne imiesłowy bierne: hacer→hecho, escribir→escrito, ver→visto, decir→dicho, poner→puesto, volver→vuelto, abrir→abierto, morir→muerto, romper→roto.

Czas przeszły używany do opisywania czynności habitualnych, opisów i stanów trwających w przeszłości. Regularne końcówki: -AR (-aba, -abas...), -ER/-IR (-ía, -ías...). Tylko trzy nieregularne: ser (era), ir (iba), ver (veía).

Immediate future formed with ir a + infinitive. Expresses planned or imminent actions. Voy a comer, vas a estudiar, va a llover.

Czas ciągły z estar + gerund (-ando/-iendo). Do wyrażania czynności w toku. Gerund nie zmienia formy. Czasowniki -ir z wymianą samogłoski w rdzeniu: e→i, o→u (durmiendo, pidiendo).

Podstawowe rozróżnienie: para dla celu/miejsca docelowego/terminu, por dla przyczyny/wymiany/czasu trwania/ruchu przez coś. Popularne wyrażenia: por favor, por eso, para siempre.

Comparative forms: más...que (more than), menos...que (less than), tan...como (as...as), tanto/a/os/as...como (as much/many as). Irregulars: mejor, peor, mayor, menor.

Rozkazy twierdzące: tú (3. osoba l. poj.), usted/ustedes (formy trybu łączącego), nosotros (tryb łączący), vosotros (-ar→-ad, -er→-ed, -ir→-id). Zaimki dołącza się na końcu formy.

Basic relative pronouns: que (who/which/that - most common), quien/quienes (who - for people, after prepositions). Que is invariable; quien has plural.

Kolejność: dopełnienie dalsze + bliższe (me lo, te la itd.). Le/les zamieniają się na se przed lo/la/los/las. Te lo doy. Se lo dije (nie *le lo).

Czasowniki zwrotne w pretérito indefinido i pretérito perfecto. Umiejscowienie zaimka jest takie samo jak w czasie teraźniejszym. Zgodność imiesłowu w czasie złożonym NIE jest wymagana (w przeciwieństwie do języka francuskiego/włoskiego).

Czas przyszły tworzony z bezokolicznika + końcówki (-é, -ás, -á, -emos, -éis, -án). Nieregularne rdzenie: tener→tendr-, salir→saldr-, poder→podr-, saber→sabr-, hacer→har-, decir→dir-, venir→vendr-.

Tryb warunkowy tworzony z bezokolicznika + końcówki czasu przeszłego niedokonanego haber (-ía, -ías, -ía, -íamos, -íais, -ían). Te same nieregularne rdzenie co w czasie przyszłym. Używany w grzecznych prośbach i hipotezach.

Kontrast między czasami: indefinido dla czynności zakończonych w konkretnym momencie, imperfecto dla tła, nawyków, opisów i czynności trwających w przeszłości. Często używane razem w narracjach.

Tryb łączący dla życzeń, wątpliwości, emocji i próśb po „que". Tworzony od rdzenia formy „yo": -AR (-e, -es, -e, -emos, -éis, -en), -ER/-IR (-a, -as, -a, -amos, -áis, -an). Czasowniki nieregularne: ser, estar, ir, haber, saber, dar.

Expressions requiring subjunctive: querer que, esperar que, es necesario que, es posible que, ojalá, antes de que, para que, aunque (uncertainty), cuando (future).

Czas przeszły-przed-przeszłym: czas niedokonany haber (había, habías, había, habíamos, habíais, habían) + imiesłów przeszły. Dla czynności zakończonych przed inną czynnością w przeszłości.

Superlative forms: el/la/los/las más/menos + adjective (+ de). Irregular: el mejor (the best), el peor (the worst), el mayor (the oldest), el menor (the youngest). Absolute superlative: -ísimo/a.

Additional relative pronouns: donde (where), el/la/los/las cual/cuales (which - formal, after prepositions), lo que/cual (what/which - referring to ideas).

Strona bierna tworzona za pomocą ser + imiesłów bierny (zgodny z podmiotem). Wykonawca wprowadzany przez por. Często zastępowana przez bierne se (se habla español) lub stronę czynną w języku hiszpańskim.

Przeczący tryb rozkazujący służy do mówienia, czego ktoś ma nie robić: ¡No hables!, ¡No lo hagas!. W hiszpańskim takie formy tworzy się za pomocą no oraz form trybu łączącego czasu teraźniejszego.

Mowa zależna z czasownikami takimi jak decir, preguntar, responder. Zmiany: que dla zdań oznajmujących, si dla pytań tak/nie. Przesunięcie czasów, gdy czasownik sprawozdawczy jest w przeszłości.

Impersonal expressions: hay que + infinitive (one must), se puede (one can), es necesario/importante/posible + infinitive or que + subjunctive. Se impersonal constructions.

Konstrukcje warunkowe: Si + czas teraźniejszy → przyszły/rozkazujący (realne), Si + tryb łączący w czasie przeszłym niedokonanym → kondycjonalny (nierealne teraźniejsze). Por si acaso, como si.

Complex ser/estar distinctions: adjectives changing meaning (listo, malo, bueno, aburrido, vivo, muerto), passive ser vs resultant estar, personality vs mood.

Rozszerzone użycie gerundium: seguir/continuar + gerundium (nadal coś robić), llevar + czas + gerundium (robić coś od pewnego czasu), ir + gerundium (czynność stopniowa). Gerundium nigdy nie pełni funkcji rzeczownika (zamiast niego używa się bezokolicznika).

Przeszły tryb łączący tworzony od trzeciej osoby liczby mnogiej czasu przeszłego: końcówki -ra/-se (cantara/cantase, comiera/comiese). Używany po czasownikach w czasie przeszłym, w nierealnych warunkach, z ojalá dla mało prawdopodobnych życzeń.

Tryb łączący dokonany teraźniejszy: tryb łączący teraźniejszy od haber (haya, hayas...) + imiesłów bierny. Dla czynności przeszłych w kontekstach wymagających trybu łączącego, gdy czasownik główny jest w czasie teraźniejszym.

Kondycjonał dokonany: kondycjonał czasownika haber (habría, habrías...) + imiesłów bierny. Do wyrażania hipotez dotyczących przeszłości i żalu. Habría querido, habrían venido.

Trzeci tryb warunkowy: Si + tryb łączący w czasie zaprzeszłym → kondycjonalny dokonany. Dla sytuacji nierzeczywistych w przeszłości. Możliwe są również mieszane okresy warunkowe.

Tryb łączący czasu zaprzeszłego: imperfecto de subjuntivo od haber (hubiera/hubiese) + imiesłów bierny. Używany do wyrażania hipotez przeszłych, życzeń dotyczących przeszłości, po określonych wyrażeniach.

Zaawansowane użycia por/para: por przy sprawcach strony biernej, wymianach, stawkach, emocjach; para przy opiniach i porównaniach ze standardami. Wyrażenia: estar para, estar por.

Cuyo/cuya/cuyos/cuyas to hiszpański zaimek względny o znaczeniu dzierżawczym, podobny do polskiego „którego/której/których” w zdaniach typu „kobieta, której syn...”. Zgadza się on z rzeczownikiem, który po nim następuje, a nie z wcześniejszym rzeczownikiem, do którego się odnosi.

Czas przyszły dokonany: czas przyszły czasownika haber (habré, habrás...) + imiesłów bierny. Do wyrażania czynności zakończonych przed pewnym momentem w przyszłości lub prawdopodobieństwa dotyczącego przeszłych zdarzeń.

Zdania czasowe z cuando, mientras, antes de que (+ tryb łączący), después de que, hasta que (+ tryb łączący dla przyszłości), en cuanto, tan pronto como. Tryb łączący przy odniesieniu do przyszłości.

Przysłówki tworzy się przez dodanie końcówki -mente do formy żeńskiej przymiotnika (lentamente, rápidamente). Gdy kilka przysłówków występuje obok siebie, końcówkę -mente otrzymuje tylko ostatni z nich (lenta y cuidadosamente). Ważna jest pozycja przysłówka w zdaniu i jego funkcja emfatyczna.

Hiszpański ma kilka czasowników odpowiadających polskiemu „stać się” lub „zostać kimś/czymś”. Wybór zależy od rodzaju zmiany: chwilowej emocji, trwałej przemiany, celowego wysiłku, rezultatu procesu albo osiągnięcia.

Literacki czas zaprzeszły: pretérito indefinido od haber (hube, hubiste...) + imiesłów bierny. Używany po apenas, cuando, después de que w tekstach literackich. Rzadki we współczesnym języku mówionym.

Archaiczny tryb łączący przyszły (cantare, comiere) wywodzący się z łaciny. Zachowany jedynie w tekstach prawniczych, przysłowiach i utartych wyrażeniach. Donde fueres, haz lo que vieres.

Złożona zgodność czasów w zdaniach podrzędnych. Użycie literackie a współczesne. Zdanie główne w czasie przeszłym → zdanie podrzędne w trybie łączącym przeszłym lub zaprzeszłym. Wzorce wyjątkowe.

Regionalne warianty użycia zaimków: leísmo (le jako zaimek dopełnienia bliższego rodzaju męskiego — akceptowane w Hiszpanii), laísmo (la jako zaimek dopełnienia dalszego rodzaju żeńskiego), loísmo (lo jako zaimek dopełnienia dalszego rodzaju męskiego). Norma standardowa a normy regionalne.

Complex verb constructions: volver a + inf (do again), dejar de + inf (stop), acabar de + inf (just did), ponerse a + inf (start suddenly), deber de + inf (probability), llegar a + inf (manage to).

Formalne słownictwo i konstrukcje: mediante, no obstante, en virtud de, a tenor de, en aras de. Wzorce języka handlowego i prawniczego. Tryb łączący w kontekstach formalnych.

Przekształcanie czasowników/przymiotników w rzeczowniki w stylu formalnym: desarrollar→desarrollo, posible→posibilidad. Typowe przyrostki: -ción, -miento, -dad, -ncia. Pisarstwo akademickie i dziennikarskie.

Se + czasownik w trzeciej osobie dla wyrażenia strony biernej. Rozróżnienie od bezosobowego se. Zgodność: Se venden coches (sprzedaje się samochody) vs Se vive bien aquí (tu żyje się dobrze).

Konstrukcje emfatyczne służą do podkreślania wybranej części wypowiedzi: osoby, czynności, celu albo kontrastu. W hiszpańskim obejmują między innymi zdania rozszczepione es... lo que/quien, konstrukcje typu lo que... es, wzmocnienie sí que, wyrażenie ni siquiera oraz wysunięcie elementu na początek zdania.

Sufiksy uczuciowe: -ito/a (czułość, małość), -illo/a (lekkie lekceważenie), -ón/ona (zgrubienie), -azo (zgrubienie/uderzenie), -ote (pejoratywne zgrubienie). Zróżnicowanie regionalne.

Subtelne różnice między trybem oznajmującym a łączącym: no creo que (tryb łączący) vs creo que no (tryb oznajmujący), aunque + tryb oznajmujący (fakt) vs tryb łączący (hipoteza), el hecho de que (obie możliwości z niuansem znaczeniowym).

Różnice między regionami hiszpańskojęzycznymi: voseo (Argentyna, Ameryka Środkowa), ustedes zastępujące vosotros (Ameryka Łacińska), różnice leksykalne (coche/carro/auto, ordenador/computadora).

Nieformalny język mówiony: wykrzykniki (¡venga!, ¡vale!, ¡hombre!), wzmacniacze (súper, mogollón, tío/tía), skróty (profe, bici), wyrazy wypełnienia (pues, o sea, bueno).

Zaawansowane zdania podrzędne: wielokrotne zdania wbudowane, spójniki korelatywne (no solo...sino también, tanto...como, ya...ya), zdania zawieszone, wtrącenia nawiasowe.

Konstrukcje stylistyczne: litota (niedopowiedzenie), hiperbola, pytania retoryczne, chiazm, anafora. Fragmentacja zdania dla efektu, budowanie napięcia.

Zaawansowane spojniki argumentacyjne: sin embargo, no obstante, en cambio, por el contrario, a fin de cuentas, en resumidas cuentas, dicho sea de paso.

Hiszpański biurokratyczny i prawniczy: konstrukcje bierne, nominalizacja, terminy techniczne, formalne zakończenia listów, stałe wyrażenia w oficjalnych dokumentach. Unikanie nadużywania gerundio.

Stałe wyrażenia i idiomy: no dar pie con bola, estar en las nubes, costar un ojo de la cara, ir al grano, tener mala pata, ponerse las pilas, echar una mano.