Het passief deelwoord in het Arabisch

In het kort

Het Arabische passief deelwoord, اسم المفعول, benoemt iemand of iets dat een handeling ondergaat of heeft ondergaan: مكتوب ‘geschreven’, مفتوح ‘geopend/open’ en معروف ‘bekend’. Bij een regelmatig werkwoord van vorm I volgt het meestal het patroon مَفْعُول; in een zin gedraagt het zich vaak als een bijvoeglijk naamwoord en past het zich dus aan het bijbehorende zelfstandig naamwoord aan.

Overzicht

Een deelwoord is een vorm die van een werkwoord is afgeleid, maar in een zin als bijvoeglijk naamwoord of zelfstandig naamwoord kan werken. Het passief deelwoord richt de aandacht op de ontvanger of het resultaat van de handeling. Zo betekent كَتَبَ ‘hij schreef’, terwijl مَكْتُوب ‘geschreven’ betekent. Het bijbehorende Arabische begrip is اسم المفعول, letterlijk ongeveer ‘naam van degene of datgene waarop de handeling is verricht’.

Je komt deze vorm al op A2-niveau voortdurend tegen: op deuren staat مفتوح ‘open’, een beroemd persoon is مشهور, een gereserveerde tafel is طاولة محجوزة en een verboden gebied is منطقة ممنوعة. Veel van zulke woorden zijn zo gewoon geworden dat je ze ook gewoon als woordenschat kunt leren. Toch helpt kennis van het patroon je om onbekende woorden te herkennen en zelf vormen te maken.

Voor Nederlandstaligen lijkt مكتوب soms op een Nederlands voltooid deelwoord als ‘geschreven’. Die vergelijking is nuttig, maar niet volledig. In het Arabisch is het vaak echt een bijvoeglijk woord: het kan mannelijk of vrouwelijk, enkelvoud of meervoud en bepaald of onbepaald zijn. Bovendien staat er in een zin in de tegenwoordige tijd meestal geen Arabisch werkwoord voor ‘zijn’: الباب مفتوح betekent letterlijk ‘de deur open’ en natuurlijk Nederlands ‘de deur is open’.

Hoe het werkt

De eenvoudige beginnersregel: vorm I

Bij een regelmatig werkwoord met drie wortelmedeklinkers plaats je die medeklinkers in het patroon مَفْعُول. De letters ف، ع، ل zijn hier geen echt woord; ze houden alleen de drie plaatsen van de wortel vrij.

Werkwoord	Wortel	Passief deelwoord	Betekenis
كَتَبَ	ك-ت-ب	مَكْتُوب	geschreven
فَتَحَ	ف-ت-ح	مَفْتُوح	geopend, open
عَرَفَ	ع-ر-ف	مَعْرُوف	bekend
مَنَعَ	م-ن-ع	مَمْنُوع	verboden
طَلَبَ	ط-ل-ب	مَطْلُوب	gevraagd, vereist, gezocht

De korte klinkertekens worden in gewone Arabische teksten meestal weggelaten. Je ziet dus doorgaans مكتوب, niet مَكْتُوب. De lange و in dit patroon blijft wel geschreven.

مشهور ‘beroemd’ hoort inhoudelijk ook bij het passieve deelwoord en is afgeleid van شَهَرَ in de betekenis ‘bekendmaken’. Voor een beginner is het vooral een veelvoorkomend bijvoeglijk woord om als geheel te onthouden.

Overeenkomst met het zelfstandig naamwoord

Wanneer het passief deelwoord een zelfstandig naamwoord beschrijft, werkt het als een bijvoeglijk naamwoord. Het komt ermee overeen in:

• geslacht: mannelijk of vrouwelijk;
• getal: enkelvoud, tweevoud of meervoud;
• bepaaldheid: bijvoorbeeld ‘een boek’ tegenover ‘het boek’;
• in volledig gevocaliseerd Standaardarabisch ook naamval (de uitgang die de functie in de zin aangeeft).

Voor de vrouwelijke enkelvoudsvorm voeg je meestal ـة toe: مكتوب → مكتوبة. De belangrijkste A2-patronen zijn:

Zelfstandig naamwoord	Passief deelwoord	Combinatie	Betekenis
كتاب	مكتوب	كتاب مكتوب	een geschreven boek / een boek dat geschreven is
رسالة	مكتوبة	رسالة مكتوبة	een geschreven brief
الباب	المفتوح	الباب المفتوح	de open deur
الرسائل	المكتوبة	الرسائل المكتوبة	de geschreven brieven
الموظفون	المطلوبون	الموظفون المطلوبون	de gezochte werknemers

Let vooral op het lidwoord الـ. In الباب المفتوح zijn zowel ‘deur’ als ‘open’ bepaald. الباب مفتوح heeft een andere structuur en betekent ‘de deur is open’: مفتوح is daar het gezegde, dus wat over de deur wordt meegedeeld.

Niet-menselijke meervouden

Een niet-menselijk meervoud krijgt in het Standaardarabisch doorgaans een bijvoeglijk woord in het vrouwelijk enkelvoud. Dat geldt ook voor een passief deelwoord:

• الكتب المكتوبة — de geschreven boeken;
• الأبواب المفتوحة — de open deuren;
• الأماكن المعروفة — de bekende plaatsen.

Dit voelt voor Nederlandstaligen ongewoon: bij ‘boeken’ verwacht je misschien automatisch een meervoudsvorm. Leer de hele combinatie. Bij mensen volgt het deelwoord normaal wel het natuurlijke getal en geslacht, zoals الطلاب المطلوبون ‘de gezochte studenten’.

Afgeleide werkwoordsvormen

Vorm II en de andere afgeleide werkwoordsvormen gebruiken niet simpelweg مفعول. Een betrouwbare manier is uit te gaan van de passieve onvoltooide vorm: vervang het beginvoorvoegsel door مُـ en geef de voorlaatste medeklinker een korte a-klank. In teksten zonder klinkertekens zie je die laatste tegenstelling vaak niet.

Werkwoord	Betekenis van het werkwoord	Passief deelwoord	Betekenis
نَظَّمَ	organiseren	مُنَظَّم	georganiseerd
عَلَّمَ	onderwijzen	مُعَلَّم	onderwezen, gemarkeerd
اِحْتَرَمَ	respecteren	مُحْتَرَم	gerespecteerd
اِسْتَخْدَمَ	gebruiken	مُسْتَخْدَم	gebruikt
حَجَزَ	reserveren	مَحْجُوز	gereserveerd

Bij afgeleide vormen kan één korte klinker het verschil maken tussen actief en passief: مُسْتَخدِم is ‘gebruiker/iemand die gebruikt’, maar مُسْتَخدَم is ‘gebruikt’ of, als zelfstandig naamwoord, ‘werknemer’. Zonder klinkertekens worden beide als مستخدم geschreven. Je bepaalt de lezing dan uit de zinsbouw en de betekenis.

Als bijvoeglijk naamwoord, gezegde of zelfstandig naamwoord

Hetzelfde passieve deelwoord kan verschillende taken hebben:

1. Beschrijving na een zelfstandig naamwoord: رسالة مكتوبة — een geschreven brief.
2. Gezegde in een naamwoordelijke zin: الرسالة مكتوبة — de brief is geschreven.
3. Zelfstandig gebruikt woord: المطلوب واضح — wat vereist wordt / het gevraagde is duidelijk.

Bij de tweede structuur staat in de tegenwoordige tijd geen vorm van ‘zijn’. In de verleden of toekomstige tijd kan die wel verschijnen: كان الباب مفتوحًا ‘de deur was open’ en سيكون الباب مفتوحًا ‘de deur zal open zijn’.

Voorbeelden in context

Arabisch	Nederlands	Toelichting
هذا الكتاب مكتوب بالعربية.	Dit boek is in het Arabisch geschreven.	مكتوب is mannelijk enkelvoud, net als كتاب.
الرسالة مكتوبة بخط واضح.	De brief is in een duidelijk handschrift geschreven.	Vrouwelijk enkelvoud bij رسالة.
الباب مفتوح الآن.	De deur is nu open.	Naamwoordelijke zin zonder ‘zijn’.
وجدتُ النافذة مفتوحة.	Ik trof het raam open aan.	مفتوحة komt overeen met het vrouwelijke النافذة.
هذا مطعم معروف في المدينة.	Dit is een bekend restaurant in de stad.	معروف beschrijft een onbepaald mannelijk woord.
هي كاتبة مشهورة.	Zij is een beroemde schrijfster.	De vrouwelijke vorm is مشهورة.
التصوير ممنوع هنا.	Fotograferen is hier verboden.	Veelgebruikte mededeling op een bord.
هذه المقاعد محجوزة.	Deze zitplaatsen zijn gereserveerd.	Niet-menselijk meervoud met vrouwelijk enkelvoud.
قرأتُ المقالات المنشورة أمس.	Ik heb de artikelen gelezen die gisteren zijn gepubliceerd.	المنشورة hoort bij een niet-menselijk meervoud.
المشروع منظَّم جيدًا.	Het project is goed georganiseerd.	Passief deelwoord van vorm II.
هذا التعبير مستخدَم كثيرًا.	Deze uitdrukking wordt vaak gebruikt.	De korte klinker vóór de laatste medeklinker is a.
الموظف محترم من الجميع.	De werknemer wordt door iedereen gerespecteerd.	محترم kan een blijvende waardering uitdrukken.
الشروط المطلوبة موجودة في الصفحة الأولى.	De vereiste voorwaarden staan op de eerste pagina.	Menselijk noch bezield meervoud: المطلوبة is vrouwelijk enkelvoud.
كل شيء مفهوم الآن.	Alles is nu begrepen / duidelijk.	مفهوم heeft vaak de gewone betekenis ‘duidelijk’.

Veelgemaakte fouten

Het Nederlandse voltooid deelwoord onveranderd laten

• Fout: رسالة مكتوب
• Goed: رسالة مكتوبة
• Waarom: ‘Brief’ is in het Arabisch vrouwelijk. Het passieve deelwoord moet daarom ook vrouwelijk zijn. Het Nederlandse ‘geschreven’ verandert niet, maar het Arabische woord wel.

Het lidwoord maar één keer gebruiken

• Fout: الباب مفتوح als je ‘de open deur’ bedoelt
• Goed: الباب المفتوح
• Waarom: In een bepaalde woordgroep krijgen zowel het zelfstandig naamwoord als het bijvoeglijke deelwoord الـ. Zonder lidwoord op مفتوح betekent de combinatie meestal ‘de deur is open’.

Een niet-menselijk meervoud letterlijk als meervoud behandelen

• Fout: الكتب المكتوبون
• Goed: الكتب المكتوبة
• Waarom: Een niet-menselijk meervoud krijgt normaal vrouwelijke enkelvoudsovereenkomst. ـون hoort bovendien bij een mannelijk meervoud van personen, niet bij boeken.

Voor elke werkwoordsvorm مفعول gebruiken

• Fout: مفعول mechanisch toepassen op استخدم
• Goed: مستخدم
• Waarom: Het patroon مفعول geldt als beginnersregel voor regelmatige werkwoorden van vorm I. Afgeleide vormen bouwen hun deelwoord op hun eigen werkwoordspatroon.

Actief en passief verwarren bij ontbrekende klinkertekens

• Fout: المستخدم altijd als ‘gebruikt’ vertalen
• Goed: Kies volgens de context tussen مُستَخدِم ‘gebruiker’ en مُستَخدَم ‘gebruikt/werknemer’.
• Waarom: Gewone teksten schrijven de onderscheidende korte klinker meestal niet. Kijk of het woord iemand noemt die handelt of iets dat de handeling ondergaat.

Altijd een vorm van ‘zijn’ toevoegen

• Fout: een extra werkwoord zoeken voor المحل مغلق
• Goed: المحل مغلق — de winkel is gesloten.
• Waarom: Een Arabische naamwoordelijke zin heeft in de tegenwoordige tijd meestal geen uitgesproken koppelwerkwoord. Het Nederlands heeft hier wel ‘is’ nodig.

Gebruiksnotities

Passieve deelwoorden komen veel voor in opschriften, advertenties, formulieren en alledaagse beschrijvingen: ممنوع ‘verboden’, مطلوب ‘gevraagd/gezocht’, مغلق ‘gesloten’, محجوز ‘gereserveerd’ en مستعمل ‘gebruikt/tweedehands’. Juist omdat ze vaak een toestand of resultaat noemen, is een Nederlandse vertaling met een gewoon bijvoeglijk naamwoord soms natuurlijker dan een letterlijk voltooid deelwoord. شخص معروف is meestal ‘een bekend persoon’, niet ‘een gekend persoon’.

Het onderscheid tussen een resultaat en een eigenschap is niet altijd scherp. الباب مفتوح kan zeggen dat iemand de deur heeft geopend, maar in de praktijk vooral de huidige toestand ‘de deur is open’ beschrijven. هو محبوب betekent zowel ‘hij wordt geliefd’ als, natuurlijker, ‘hij is geliefd’. Laat de context bepalen welke Nederlandse formulering het best past.

In spreektaal verschillen uitspraak, woordkeus en overeenkomst per regio. De patronen in dit artikel horen bij het Modern Standaardarabisch, de vorm die je vooral in onderwijs, nieuws en formele teksten aantreft. Veel woorden, zoals مفتوح en معروف, zijn ook in dialecten gangbaar, al kan de uitspraak afwijken.

Verder dan de basis

De volgende punten hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later tegenkomen.

Zwakke wortels veranderen het patroon

Niet elk vorm-I-werkwoord past zichtbaar en zonder verandering in مفعول. Werkwoorden met و of ي als wortelmedeklinker kunnen klanken en letters samenvoegen. Voorbeelden zijn قال → مَقُول ‘gezegd’, باع → مَبِيع ‘verkocht’, دعا → مَدْعُوّ ‘uitgenodigd’ en رمى → مَرْمِيّ ‘gegooid’. Leer zulke vormen eerst bij het woord zelf; later kun je de regels voor zwakke werkwoorden systematisch bestuderen.

Het deelwoord kan op een werkwoord gaan lijken

Een passief deelwoord kan aanvullingen bij zich krijgen. In الرسالة مكتوبة بعناية ‘de brief is zorgvuldig geschreven’ geeft بعناية aan hoe de handeling is uitgevoerd. Een handelende persoon kan in formele taal met مِن قِبَل worden genoemd: القرار مقبول من قِبَل اللجنة ‘het besluit is door de commissie aanvaard’. Deze formulering is vaak ambtelijk. In natuurlijker Arabisch is een actieve zin geregeld eenvoudiger: قبلت اللجنة القرار ‘de commissie heeft het besluit aanvaard’.

In volledig gevocaliseerde formele zinnen kan een deelwoord bovendien grammaticaal als een werkwoord functioneren en een eigen aanvulling sturen. Dat gebruik hangt samen met bepaaldheid, zinspositie en betekenis. Voor de meeste dagelijkse situaties volstaat op A2 de veilige analyse ‘bijvoeglijk woord dat een resultaat of ontvanger beschrijft’.

Sommige vormen zijn vaste zelfstandige naamwoorden

Door veelvuldig gebruik kan een deelwoord een zelfstandige betekenis krijgen. المطلوب kan ‘het gevraagde’ of ‘wat nodig is’ betekenen, المحبوب ‘de geliefde’ en المستخدم afhankelijk van de klinkers ‘de gebruiker’ of ‘de werknemer’. Een woordenboek kan daarom meerdere betekenissen geven die niet allemaal letterlijk uit het werkwoord te voorspellen zijn.

Actief tegenover passief deelwoord

Het actieve deelwoord noemt meestal degene die handelt; het passieve deelwoord noemt degene of datgene dat de handeling ondergaat.

Arabisch	Nederlands	Toelichting
الكاتب كتب الرسالة.	De schrijver schreef de brief.	كاتب noemt degene die schrijft.
الرسالة مكتوبة.	De brief is geschreven.	مكتوبة beschrijft wat geschreven is.
الشركة مستخدِمة البرنامج.	Het bedrijf gebruikt het programma.	مستخدِمة is actief.
البرنامج مستخدَم في الشركة.	Het programma wordt in het bedrijf gebruikt.	مستخدَم is passief.

Oefentips

1. Werk met wortelparen. Neem vijf gewone werkwoorden van vorm I en schrijf telkens werkwoord en deelwoord naast elkaar: كتب → مكتوب, فتح → مفتوح, منع → ممنوع. Zeg hardop welke persoon of zaak de handeling ondergaat.
2. Oefen overeenkomst in korte reeksen. Maak van één woord vier combinaties, bijvoorbeeld كتاب مكتوب، رسالة مكتوبة، الكتب المكتوبة، الرسائل المكتوبة. Zo train je tegelijk geslacht, getal en de regel voor niet-menselijke meervouden.
3. Lees opschriften als mini-zinnen. Verzamel voorbeelden als ممنوع التدخين, الباب مغلق en المقاعد محجوزة. Bepaal telkens of het deelwoord een zelfstandig naamwoord beschrijft of het gezegde van de zin is.

Verwante begrippen

• Vereiste voorkennis: Het actief deelwoord — helpt je het verschil te zien tussen degene die handelt en degene of datgene dat de handeling ondergaat.